Bạn có để ý không, trong gần như cơ quan nào, công ty nào, cũng có một người như thế này.
Người đi sớm nhất, về muộn nhất. Việc gì cũng nhận, ai nhờ cũng giúp. Cày khỏe, chịu khó, không nề hà. Hỏi ai, ai cũng khen người ấy chăm.
Vậy mà năm này qua năm khác, người chăm nhất ấy lại thường không phải người đi xa nhất. Có khi còn là người chật vật lâu nhất.
Trong khi đó, có những người làm trông thong thả hơn hẳn, không thấy vắt kiệt mình ra, mà mỗi năm lại nhỉnh lên một bậc.
Người ta hay giải thích chuyện này bằng hai chữ: "số" và "khôn lỏi". Nhưng tôi muốn rủ bạn nhìn nó bằng một con mắt khác. Con mắt của thời vận.
Người xưa không tôn thờ sự chăm chỉ một cách mù quáng như ta tưởng. Trong Kinh Dịch có một quẻ tên là Cấn (艮) — quẻ của sự dừng, của núi đứng yên.
Lời Thoán của quẻ ấy có một câu đáng để khắc lên bàn làm việc: "時止則止，時行則行，動靜不失其時，其道光明" — "thời chỉ tắc chỉ, thời hành tắc hành, động tĩnh bất thất kỳ thời, kỳ đạo quang minh".
Nghĩa là: thời điểm cần dừng thì dừng, thời điểm cần đi thì đi; động hay tĩnh mà không lỡ cái thời của nó, thì con đường mới sáng.
Người xưa không nói "cứ chăm là được". Họ nói: sức bỏ ra phải khớp với THỜI. Cùng một lượng công sức ấy, đặt đúng thời thì nảy nở, đặt sai thời thì tan như muối bỏ biển.
Người chăm mà mãi không khá, rất nhiều khi không thua ở lượng công sức. Họ thua ở chỗ: dồn toàn lực vào một việc, một chỗ, một hướng mà cái thời của nó đã qua, hoặc chưa tới. Họ cắm đầu chèo, nhưng chèo ngược dòng.
Bạn thử nhìn quanh mình mà xem, nhất là trong khúc kinh tế co lại của năm nay.
Có người vẫn đổ hết sức vào một mặt hàng mà cả thị trường đã quay lưng, chỉ vì "trước nó nuôi sống mình". Có người cày ngày cày đêm để giữ một cái ghế ở một ngành đang lụi dần, thay vì dành một phần sức ấy học lấy cái nghề đang lên. Có người gồng gánh một mối làm ăn đã hết thời, càng đổ vào càng mất, mà không dám dừng vì tiếc công đã bỏ.
Họ đều rất chăm. Cái họ thiếu không phải mồ hôi. Cái họ thiếu là một lần ngẩng lên đọc xem: dòng tiền trong ngành mình đang nở ra hay co lại? Cái mình đang dồn sức, năm năm nữa còn người cần không? Cái thời của việc này đang lên hay đang xuống?
Đây không phải lời xui bạn lười, hay khôn lỏi né việc. Người đọc được thời mà không chịu làm thì cũng chẳng tới đâu. Ý của quẻ Cấn rất công bằng: động tĩnh đều phải đúng thời. Lúc cần dừng để nhìn mà cứ lao, là sai. Mà lúc thời đã tới, đã nhìn rõ rồi còn chần chừ không đi, cũng sai y như vậy.
Vậy nên nếu bạn đang là người chăm chỉ mà lòng cứ ấm ức "mình có lười đâu, sao mãi không khá", tôi mong bạn đừng vội trách mình, cũng đừng trách số.
Hãy dành ra một buổi, gác cái cuốc xuống, làm một việc mà người chăm hay quên: ngồi yên và nhìn.
Nhìn xem cái sức mình đang đổ ra mỗi ngày, nó đang chảy vào một dòng đang lên hay một dòng đang cạn. Nếu là dòng đang lên, cứ yên tâm mà cày, rồi sẽ tới. Nếu là dòng đang cạn, thì việc khôn nhất lúc này không phải cày nhanh hơn. Mà là can đảm rút một phần sức ra, đặt sang chỗ nước đang về.
Sức người là có hạn. Bỏ sức đúng thời, một phần công cho ra mười phần quả. Bỏ sức sai thời, mười phần công có khi không đổi nổi một.
Cái quyết định đời người, lắm khi không nằm ở chỗ bạn làm nhiều hay ít. Mà ở chỗ bạn có dám dừng lại một nhịp để nhìn cho ra cái thời, trước khi lại cắm đầu vào chèo.