Có một câu hỏi gặm nhấm rất nhiều người suốt năm nay, mà ít ai dám nói to: nên cố bám lấy chỗ mình đang đứng, hay dứt áo đổi sang một đường khác?
Cái chỗ cũ thì mệt, thì chật, thì thấy hết tương lai. Mà bước ra ngoài thì trống trải, không gì bảo đảm. Đứng giữa hai bên, người ta dùng dằng năm này qua năm khác, đi cũng dở mà ở cũng không yên.
Kinh Dịch có hẳn một quẻ cho đúng cái ngã ba ấy. Quẻ Cách.
Chữ Cách (革) gốc nghĩa là tấm da thú. Con thú thay lông đổi da theo mùa, cái cũ rụng đi cái mới mọc lên, đó là Cách. Tượng của quẻ là đầm nước ở trên, ngọn lửa ở dưới. Lửa bốc lên thì làm cạn nước, nước dội xuống thì làm tắt lửa. Hai thứ đặt cạnh nhau mà không chịu nhau, cứ thế thì một bên phải mất. Tới cái thế ấy thì buộc phải đổi, không đổi không xong.
Nghe tới đây, người đang muốn rời đi dễ mừng, tưởng quẻ Cách cổ vũ mình dứt áo. Nhưng không phải. Quẻ Cách nói về sự đổi thay, song cái nó nhấn mạnh nhất lại là hai chữ: đúng thời.
Người xưa đặt vào quẻ này một lời dặn rất hay: "trị lịch minh thời" (治歷明時), bậc trí nhìn quẻ Cách thì lo làm cho rõ cái lịch, cái thời. Nghĩa là trước khi đổi, phải đọc cho ra mình đang ở thời nào đã. Lại có một câu nữa: "thiên địa cách nhi tứ thời thành" (天地革而四時成), trời đất có đổi thay thì bốn mùa mới thành. Bốn mùa là một cuộc đổi lớn, nhưng nó đổi theo nhịp. Xuân qua mới tới hạ, thu tàn mới sang đông. Chưa ai thấy mùa nào nhảy cóc. Cái cây đợi đúng tiết xuân mới đâm chồi; ai sốt ruột mà đốt gốc cây giữa mùa đông để ép nó nảy lộc, thì chỉ làm nó chết.
Đổi thay của một đời người cũng vậy. Đổi đúng thời thì như cây gặp xuân, bao nhiêu sức nén lại bung ra. Đổi sai thời thì như chồi non gặp sương muối, vừa nhú đã héo.
Vậy thế nào là đúng thời? Quẻ Cách còn gài thêm một chữ nữa, chữ phu (孚), nghĩa là niềm tin. Cuộc đổi nào tạo được niềm tin, cho chính mình và cho người quanh mình, thì cái đổi ấy mới yên, mới hết hối. Còn cuộc đổi làm trong hoang mang, đổi để chạy trốn, thì đổi xong lòng vẫn chưa yên, vì gốc của nó là sự bất an chứ không phải một niềm tin.
Tôi để ý, người đến hỏi tôi chuyện bỏ hay giữ thường có thể xếp vào hai loại, mà nhìn kỹ là khác hẳn nhau.
Một loại, cái cũ đã thực sự mâu thuẫn tới gốc, như nước với lửa trong quẻ, không còn hòa được nữa. Họ đã nhìn rõ con đường mới, đã âm thầm chuẩn bị, đã tích đủ cái cần tích. Với họ, đổi là một bước đã chín, chỉ còn chờ đặt chân. Loại này nên đi.
Loại kia, cái cũ chưa hẳn đã hỏng, chỉ là họ mệt nhất thời, hoặc thấy người ta đổi thì mình cũng nôn nao. Họ chưa biết mình đổi để TỚI cái gì, chỉ biết mình muốn THOÁT khỏi cái đang có. Tay thì còn trắng, đường mới thì chưa thấy, chỉ thấy cái cũ đáng chán. Loại này mà đi vội, thường là mang nguyên cái khó của mình sang chỗ mới, rồi ở đó lại gặp lại nó dưới một cái tên khác.
Cho nên, trước khi quyết, có ba câu đáng tự hỏi cho thật thành thật. Cái cũ của mình mâu thuẫn tới gốc rễ không hòa được, hay chỉ là mình mệt một quãng? Mình đổi để bước TỚI một điều đã rõ hình, hay chỉ để chạy KHỎI một điều đang ngán? Và mình đã tích đủ vốn liếng, tay nghề, đường lui chưa, hay còn đang tay không? Ba câu ấy trả lời xong, phần lớn người ta tự thấy mình thuộc loại nào.
Năm nay thời thế xoay nhanh, rất nhiều người bị đẩy tới chỗ phải đổi. Đổi đúng thời là tự cứu mình. Nhưng đổi vì hoảng, vì chán, vì thấy người ta đổi, thì lắm khi là tự đẩy mình từ một chỗ chật sang một chỗ hẫng.
Nếu quanh bạn có ai đang đứng giữa cái ngã ba bỏ hay giữ ấy, đang mất ngủ vì nó, gửi họ mấy dòng này. Không phải để giục họ đi hay khuyên họ ở, mà để họ ngồi xuống đọc cho ra cái thời của mình trước đã. Đổi hay không, vốn không quan trọng bằng đổi có đúng lúc hay không.