Năm nay, câu tôi nghe nhiều nhất từ những người ngồi xuống trò chuyện chỉ có một: bao giờ thì hết khó?
Người buôn bán thấy khách thưa dần. Người làm công thấy chỗ làm bấp bênh. Người gánh nợ thấy đồng tiền vào chậm mà ra thì nhanh. Ai cũng có cảm giác mình đang đứng dưới một cái đáy, ngẩng lên không thấy bờ.
Tôi không có phép màu nào để hứa ngày mai trời sáng. Nhưng có một cái lẽ trong Kinh Dịch, ngẫm kỹ thì đỡ hoang mang hơn nhiều, mà nó cũng không phải lời an ủi suông.
Kinh Dịch xếp cạnh nhau hai quẻ, như cố ý để người sau soi vào. Một quẻ tên là Thái, một quẻ tên là Bĩ.
Quẻ Thái là đất nằm trên, trời nằm dưới. Nghe thì ngược đời, vì trời vốn cao, đất vốn thấp. Nhưng chính cái ngược ấy lại là thông. Bởi khí của trời nhẹ thì bốc lên, khí của đất nặng thì chìm xuống. Trời đã ở dưới mà khí cứ bốc lên, đất đã ở trên mà khí cứ chìm xuống, thế là hai bên gặp nhau ở giữa, hòa vào nhau. Người xưa gọi đó là "thiên địa giao" (天地交), trời đất giao hòa, nên muôn vật mới sinh sôi, mới hanh thông.
Quẻ Bĩ thì ngược lại, trời ở trên đúng chỗ của trời, đất ở dưới đúng chỗ của đất. Nhìn thì thuận, mà lại là bế tắc. Vì trời đã cao, khí dương cứ bốc lên cao mãi; đất đã thấp, khí âm cứ chìm xuống thấp mãi. Hai bên mỗi lúc một xa, chẳng bao giờ gặp. Trời đất không giao thì muôn vật không thông. Đó là Bĩ, là cái thế nghẽn lại.
Hai quẻ ấy đứng kề nhau, nối đuôi nhau, là người xưa muốn nói một điều rất thẳng: bế và thông không phải hai số phận khác nhau, mà là hai đoạn của cùng một vòng quay. Hết Bĩ thì tới Thái. Người đời gói lại trong bốn chữ quen thuộc, "bĩ cực thái lai" (否极泰来), cái bế đi tới cùng thì cái thông quay về.
Nhưng tôi muốn dừng ở đây một nhịp, vì chỗ này nhiều người hiểu sai thành ra hại mình.
Bĩ cực thái lai không có nghĩa là cứ ngồi yên chờ trời sáng. Cái thông không tự rơi xuống đầu người ngồi không. Ngay trong quẻ Bĩ, người xưa đã dặn quân tử một câu: "kiệm đức tị nạn" (俭德辟难), nghĩa là lúc bế tắc thì thu mình lại, giữ lấy cái đức, sống tằn tiện kín đáo mà tránh cái nạn, đừng phô trương, đừng ham vinh hoa lúc chưa phải lúc. Tức là lúc Bĩ có việc của lúc Bĩ: không phải buông xuôi, mà là giữ mình cho nguyên vẹn, gom sức lại, để tới khi cửa mở thì còn đủ vốn liếng mà bước ra.
Cái khó nhất của người ở đáy không phải là nghèo đi một thời gian. Cái khó là lúc bí quá hóa liều, làm những việc bình thường mình không làm, đi những đường tắt mà lòng biết là không nên. Bĩ chưa giết được ai, nhưng cái liều trong lúc Bĩ thì giết được. Giữ được mình tử tế, giữ được chữ tín, giữ được cái nghề trong tay qua đoạn tối, ấy mới là cách đón Thái.
Còn người đang ở phía bên kia, đang lúc thuận, cũng có một câu để soi. Ngay trong quẻ Thái, chỗ đang thịnh nhất, người xưa lại gài một lời cảnh: "vô bình bất pha, vô vãng bất phục" (无平不陂，无往不复), không có chỗ đất bằng nào mà không có lúc nghiêng thành dốc, không có cái gì đi mãi mà không quay đầu trở lại. Đang lúc bằng phẳng dễ đi nhất, đã phải nhớ rằng phía trước có chỗ dốc. Người đang lên mà quên điều đó, tưởng cái thuận là của mình mãi, thì chính lúc ấy mầm của cái nghẽn đã gieo.
Cho nên hai quẻ này, thật ra nói với cả hai loại người. Với người đang ở đáy, nó nói: đừng tuyệt vọng, vì cái đáy không phải là nhà của con, nó chỉ là một đoạn đường, miễn con giữ mình thì còn nguyên sức mà đi tiếp. Với người đang ở đỉnh, nó nói: đừng ngạo, vì cái đỉnh cũng không phải nhà của con, hãy khiêm và phòng xa từ lúc còn đang vui.
Năm Bính Ngọ này nhiều biến động, người lên kẻ xuống đều nhanh. Nhìn bằng con mắt của Dịch thì lên hay xuống chỉ là mình đang ở đoạn nào của vòng quay, chưa phải là kết cục. Việc của mình không phải đoán xem bao giờ hết khó, mà là sống cho đúng với đoạn mình đang đứng: lúc bế thì thu mình giữ sức và giữ mình tử tế, lúc thông thì khiêm nhường và lo xa.
Nếu quanh bạn có ai đang ngồi dưới một cái đáy và thấy trời như sập, gửi họ mấy dòng này. Không phải để bảo họ cứ vui lên, mà để nhắc rằng cái họ đang đứng là một đoạn đường chứ không phải dấu chấm hết, và phần việc lúc này là giữ mình cho lành lặn tới khi cửa mở.
Vì cánh cửa nào rồi cũng có lúc mở. Điều quyết định không phải là nó mở khi nào, mà là tới lúc ấy, mình còn nguyên vẹn để bước qua hay không.