Có một vị vua không có khuôn mặt.
Không phải vì ông giấu mặt sau một tấm khăn, mà vì ông sinh ra vốn không có mắt, không có tai, không có mũi, không có miệng. Một khối tròn trặn, kín đáo, không một khe hở. Người ta đặt cho ông một cái tên rất lạ. Hồn Độn. Nghĩa là cái mơ hồ, cái chưa phân chia, cái còn nguyên vẹn ở thuở ban sơ.
Tôi gặp đi gặp lại câu chuyện về vị vua ấy trong những năm ngồi luận quẻ cho người. Không phải vì ai mang đến cho tôi một quẻ về Hồn Độn, mà vì rất nhiều nỗi khổ người ta kể, khi gỡ ra đến tận cùng, lại trùng với số phận của ông. Họ bị thương bởi một bàn tay đang định cứu mình. Họ ngạt thở dưới một tình thương thành thật. Cho nên hôm nay, tôi muốn ngồi lại với câu chuyện ấy một lần, không vội kết luận, chỉ lật nó lên xem từng mặt.
渾沌 Một câu chuyện ngắn đến mức một đứa trẻ cũng nhớ
Trang Tử kể rằng có ba vị thần. Thúc là vua biển Nam, Hốt là vua biển Bắc, còn Hồn Độn là vua ở chính giữa. Thúc và Hốt thường hẹn nhau đến chỗ Hồn Độn chơi. Lần nào Hồn Độn cũng tiếp đãi hai bạn chu đáo, ân cần.
Một hôm, Thúc và Hốt bàn nhau muốn báo đáp tấm lòng ấy. Họ nhìn quanh, rồi nhận ra một điều. Người ta ai cũng có bảy lỗ trên mặt để nhìn, để nghe, để thở, để ăn. Riêng Hồn Độn thì không có lỗ nào. Hai vị thương bạn, bèn quyết định đục giúp. Mỗi ngày đục một lỗ.
Đến ngày thứ bảy, bảy lỗ vừa đủ. Và Hồn Độn chết.
Nguyên văn chỉ vẻn vẹn mấy chữ.
日鑿一竅，七日而渾沌死。 Mỗi ngày đục một lỗ, bảy ngày sau thì Hồn Độn chết. — Trang Tử, Ứng Đế Vương.
Câu chuyện ngắn đến mức kể xong người ta cười. Nhưng cái cười ấy tắt rất nhanh. Bởi nếu đọc chậm lại, ta sẽ thấy một điều khó chịu. Thúc và Hốt không phải kẻ ác. Họ không ghen ghét, không mưu hại, không vụ lợi. Họ thương bạn thật lòng. Họ tin chắc mình đang làm một việc tốt. Và chính cái việc tốt ấy đã giết chết người họ thương.
Trang Tử đặt câu chuyện này ở cuối thiên thứ bảy, đóng lại bảy thiên nội của ông. Vị trí ấy không phải tình cờ. Một người viết kỹ như Trang Tử không đặt cái gì vào chỗ kết mà không có dụng ý. Ông để câu chuyện về cái chết của Hồn Độn ở nơi sau cùng, như một lời nhắc khẽ cho tất cả những trang vừa đọc.
其一 Mặt thứ nhất: lòng tốt cầm lấy một cây dùi
Hãy nhìn câu chuyện này từ phía hai vị thần trước.
Điều đáng sợ nhất ở Thúc và Hốt không phải là họ tàn nhẫn. Mà là họ tử tế. Họ hành động từ một thiện ý không pha tạp. Họ thấy bạn mình "thiếu" một thứ mà mọi người đều có, nên muốn bù vào cho đủ. Trong đầu họ, một con người hoàn chỉnh là một con người có bảy lỗ. Họ không hề hỏi Hồn Độn rằng anh có muốn không, anh có thấy mình thiếu không, anh có đang khổ vì không có bảy lỗ không. Họ tự thấy thay cho bạn. Họ tự định nghĩa thế nào là đủ, thế nào là bình thường, rồi cầm cây dùi lên.
Người xưa đã sớm nhìn ra cái nguy của lối hành xử này.
為者敗之，執者失之。 Kẻ làm gắng thì hỏng, kẻ nắm chặt thì mất.
Mọi sự cưỡng ép vào một bản thể vốn đã trọn vẹn theo cách riêng của nó, dù nhân danh điều tốt đẹp đến đâu, cũng là một nhát đục.
Đặt câu chuyện vào đời sống quanh ta, không khó để nhận ra những cây dùi. Người cha muốn con theo một nghề mà ông tin là an toàn, vì ông thương con, không muốn con khổ. Người mẹ muốn con lập gia đình trước tuổi ba mươi, vì bà sợ con cô đơn về sau. Người chồng muốn vợ nghỉ việc ở nhà, vì anh nghĩ như thế gia đình mới êm. Người bạn muốn người mình quý phải sống cởi mở hơn, vui vẻ hơn, "cho bằng người ta".
Không ai trong số họ là kẻ xấu. Tất cả đều thương. Nhưng tình thương ấy đi kèm một bản thiết kế. Trong đầu mỗi người đã có sẵn một hình mẫu về cái gọi là một cuộc đời nên có. Và họ đục, mỗi ngày một chút. Đục bằng lời khuyên. Đục bằng so sánh. Đục bằng những tiếng thở dài. Đục bằng câu "bố mẹ làm thế cũng chỉ vì con". Đến ngày thứ bảy, có khi là bảy năm, có khi là bảy mùa giỗ, cái phần riêng nhất trong con người kia tắt thở. Còn lại một phiên bản đều đặn, giống số đông, và lặng lẽ nguội đi.
Đây là chỗ Trang Tử lật ngược điều ta vẫn tin. Ta quen nghĩ cái ác mới gây hại. Ông chỉ cho ta thấy cái thiện đặt sai chỗ cũng gây hại, mà lại khó chống đỡ hơn nhiều. Vì trước một kẻ ác, ta còn biết đường giận. Còn trước một người thương mình thật lòng đang cầm cây dùi, ta cứng họng. Ta không nỡ giận. Ta chỉ thấy mình ngạt dần.
其二 Mặt thứ hai: mỗi định nghĩa là một nhát đục
Có một tầng nghĩa khác, kín hơn, nằm ngay trong việc Trang Tử kể câu chuyện này.
Trang Tử từng nói một câu nghe như tự mâu thuẫn.
道不可言。 Đạo thì không thể nói ra bằng lời. — Trang Tử.
Cái lẽ lớn của trời đất vốn không có hình, không có tên. Hễ ta gọi nó là gì, ta đã đóng khung nó. Hễ ta giảng nó thành một bài học gọn gàng, ta đã làm méo nó đi.
Nhưng chính người nói câu ấy lại viết ra bảy thiên dày để bàn về Đạo. Đó là nghịch lý ông tự biết và tự nhận. Mỗi chữ ông viết xuống cũng giống một nhát đục vào Hồn Độn. Cái Đạo nguyên sơ, mơ hồ, trọn vẹn, hễ bị diễn đạt thành lời là đã mất đi một phần sự sống. Định nghĩa một điều cũng là giới hạn điều ấy. Dạy một điều như một công thức cũng là khiến nó cứng lại.
Tầng nghĩa này soi vào một thói quen rất gần với chúng ta. Thời nay người ta thích đặt tên cho mọi thứ thuộc về bên trong con người. Một nỗi buồn vừa nhú lên đã có ngay một cái nhãn. Một tính cách trầm lặng lập tức bị xếp vào một loại. Một đứa trẻ thích ngồi một mình bị gọi là có vấn đề. Đặt tên giúp ta thấy yên tâm, vì ta tưởng đã hiểu. Nhưng nhiều khi cái tên ấy chính là cây dùi. Nó đục một lỗ vào cái còn đang mơ hồ, đang thành hình, và cố nhét nó vào một cái khuôn có sẵn.
Tôi không nói rằng đừng bao giờ gọi tên điều gì. Người sau vẫn cần lời để nối với người trước, cũng như Trang Tử vẫn phải viết để ta hôm nay còn được đọc. Tôi chỉ muốn cùng bạn dừng lại một nhịp trước mỗi cái nhãn ta sắp dán lên một con người. Ta thử hỏi. Cái nhãn này đang giúp ta hiểu họ hơn, hay đang giúp ta khỏi phải hiểu họ thêm.
其三 Mặt thứ ba: Hồn Độn là quyền được khác
Còn một cách nhìn nữa, có lẽ là cách dịu dàng nhất.
Hồn Độn không thiếu thốn gì cả. Ông không đói vì không có miệng, không mù vì không có mắt. Ông sống trọn vẹn theo cách của riêng ông, một cách mà Thúc và Hốt không hiểu nổi. Cái duy nhất ở ông là ông khác. Khác số đông. Khác cái chuẩn mà hai vị thần kia mang trong đầu.
Trang Tử, qua câu chuyện này, lên tiếng bênh vực những con người sống không giống số đông. Người trầm lặng giữa một bàn tiệc ồn ào, bị giục phải nói nhiều hơn cho hòa đồng. Người chọn sống một mình ở cái thời mà chuyện lập gia đình được mặc nhiên coi là thước đo của trưởng thành. Người không ham nổi tiếng giữa một thời mà giá trị con người hay bị đong bằng số người theo dõi. Tất cả họ đều mang trong mình một phần Hồn Độn.
Và quanh họ luôn có sẵn những cây dùi, mang những cái tên rất hiền. Lời khuyên. Sự quan tâm. Câu "anh phải thế này mới được". Câu "ai mà chẳng vậy". Đám đông ít khi ác ý. Đám đông chỉ đơn giản tin rằng cái cách của số nhiều là cái cách đúng, và ai lệch ra thì cần được sửa lại cho bằng.
Bênh vực Hồn Độn không có nghĩa là tung hô mọi sự khác thường, hay chiều theo mọi nết riêng. Cái tinh tế nằm ở chỗ phân biệt. Có cái khác là vết thương cần được chữa, và có cái khác chỉ là một cách tồn tại lành lặn mà ta chưa quen mắt. Lẫn lộn hai điều đó, ta sẽ hoặc bỏ mặc người cần giúp, hoặc cầm dùi đục một người vốn đang yên. Người trưởng thành điềm tĩnh là người chịu khó nhìn cho ra, trước khi vội ra tay.
北斗 Một chỗ kín trong câu chuyện: con số bảy
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua. Tại sao lại là bảy lỗ, bảy ngày, và bảy thiên nội của Trang Tử.
Con số bảy trong văn hóa cổ phương Đông gắn với chòm Bắc Đẩu, bảy ngôi sao chỉ phương hướng giữa trời đêm. Bảy ngôi sao ấy nhỏ bé trên cao mà soi đường cho thuyền bè khắp mặt biển. Trang Tử từng dùng một hình ảnh đẹp để tả cái lẽ lớn, rằng nó như cái chỗ chứa kỳ lạ.
注焉而不滿，酌焉而不竭。 Đổ vào mãi không tràn, múc ra mãi không cạn. — Trang Tử.
Đặt cạnh nhau, ta thấy một ý vị buồn mà sáng. Cái chết của Hồn Độn không hẳn là một thất bại tuyệt đối. Bảy thiên của Trang Tử cũng là bảy nhát đục vào cái Đạo nguyên sơ, để rồi từ những nhát đục ấy, người đời sau có được bảy ngôi sao dẫn đường trong rừng tăm tối của lý lẽ. Có những cái nguyên vẹn buộc phải mất đi một phần, để soi sáng cho kẻ đến sau. Trang Tử biết điều đó. Ông vừa tiếc thương Hồn Độn, vừa biết mình không thể không cầm bút.
Cái khó của làm người, có lẽ nằm đúng ở đây. Không phải lúc nào cũng có một câu trả lời sạch sẽ giữa giữ nguyên và can thiệp. Có lúc buông tay là tàn nhẫn. Có lúc ra tay là phá hoại. Ranh giới ấy mong manh, và phải nhìn từng trường hợp một mới thấy.
無妄 Một góc Dịch lý
Trong những lần ngồi luận quẻ, tôi thấy có một quẻ hay hiện lên khi người ta hỏi về chuyện nên hay không nên can thiệp vào cuộc đời một người thân. Đó là quẻ Vô Vọng.
Vô Vọng, viết là 無妄, nghĩa gốc là không vọng động, không làm điều trái với lẽ tự nhiên của sự việc. Quẻ này nói một điều giản dị mà khó theo. Cái gì vốn nó đang đi đúng đường của nó, thì để cho nó đi. Lòng mình muốn sửa, muốn nắn, muốn cho nhanh hơn theo ý mình, cái muốn ấy gọi là vọng. Và Dịch nhắc rằng vọng động thường rước lấy cái họa không ngờ.
Khi quẻ Vô Vọng hiện lên với một người mẹ đang băn khoăn có nên ép con đổi nghề, ý quẻ không bảo bà đúng hay sai. Nó chỉ mời bà nhìn lại. Con đường con đang đi, có thật là sai, hay chỉ là khác với con đường bà từng mong. Cái bà sắp làm, là vun cho cái tự nhiên của con, hay là cầm một cây dùi nhân danh tình thương. Dịch không trả lời thay. Dịch chỉ đặt câu hỏi vào đúng chỗ, để người hỏi tự nghe ra.
結語 Lời khép
Tôi trở lại với vị vua không có khuôn mặt ở đầu câu chuyện.
Hồn Độn không sống trong sách. Ông sống trong mỗi chúng ta, ở cái phần chưa bị ai đục, cái phần không vì làm vừa lòng ai mà có, cái phần không cần ai gật đầu duyệt cho mới được phép tồn tại. Đó thường là phần lặng lẽ nhất, dễ bị xem là thừa, dễ bị chính ta đem ra mài cho bằng người.
Và đây là chỗ câu chuyện trở nên gần. Bởi nhiều khi, người cầm cây dùi nguy hiểm nhất không phải Thúc, không phải Hốt, mà là chính ta. Ta sốt ruột với cái phần khác thường trong mình. Ta muốn sửa nó cho giống số đông để được yên thân. Ta tự đục mình mỗi ngày một lỗ, gọi đó là trưởng thành.
Cho nên tôi không khép lại bằng một lời khuyên. Tôi chỉ để lại một câu hỏi, mời bạn mang theo. Lần gần đây nhất, khi bạn định sửa một người, hay sửa chính mình, cho bằng với cái mà ai cũng vậy, bạn có dừng lại đủ lâu để hỏi rằng cái sắp bị đục đi ấy, có phải là một vết thương cần chữa, hay là phần đáng quý nhất còn sót lại.
Bảy ngày của Hồn Độn rất ngắn. Một đời người thì dài hơn nhiều. Nhưng cây dùi thì lúc nào cũng nằm sẵn trong tầm tay.