Gửi bạn, người vừa nói với tôi rằng mình đã hỏng.
Tôi viết những dòng này không để an ủi, vì an ủi thường nhẹ quá so với cái bạn đang mang. Tôi chỉ muốn kể bạn nghe về một người. Một người mà nếu xếp hai quãng đời của ông cạnh nhau, ta sẽ thấy như hai con người khác hẳn.
Một bên là một chàng trai ngoài hai mươi tuổi thi đỗ đầu, văn chương sắc bén, tấu sớ đầy quyết đoán, được cả triều biết tên. Một bên là một người đàn ông tóc đã bạc, tự tay cày một mảnh ruộng cằn ở nơi bị đày, dắt vợ con tránh đói, kết bạn với mấy người nông phu và thợ săn. Cùng một con người. Cách nhau mấy chục năm và ba lần bị đẩy đi xa.
Người ấy là Tô Đông Pha. Và điều lạ là, người đời sau yêu cái người đàn ông cày ruộng kia hơn cả chàng trai đỗ đầu. Tôi muốn cùng bạn xem vì sao.
二名 Hai cái tên cho một người
Người đời gọi ông là Tô Thức khi nhắc đến tài thơ văn lúc trẻ, đến những trang phê bình chính sự đầy tự tin. Họ gọi ông là Tô Đông Pha khi nhắc đến người đàn ông về sau, ở Hoàng Châu, tự xưng cư sĩ, sống đạm bạc bên sườn đồi phía đông.
Hai cái tên ấy gần như là hai tính cách. Tô Thức nhanh, sắc, tin vào chữ nghĩa và tài năng của mình, hăm hở dấn vào việc đời. Tô Đông Pha thì trầm hơn, hiền hơn, nhìn cuộc đời bằng con mắt của một người đã đi qua chỗ tận cùng và quay về. Bạn để ý mà xem, cái tên người ta yêu hơn lại là cái tên gắn với quãng đời ông khổ nhất.
Đời ông có ba lần bị biếm đi xa. Lần đầu về Hoàng Châu, một nơi hẻo lánh. Lần sau xuống Huệ Châu, xa hơn nữa. Lần cuối ra Đam Châu, một hòn đảo còn hoang vu, nơi mà khi nhận lệnh ông đã nghĩ mình sẽ chết ở đó, không còn ngày trở về. Có một câu ông viết về quãng ấy mà tôi nhớ mãi.
九死南荒吾不恨。 Chín lần gần chết nơi đất nam hoang, ta cũng không hối hận. — Tô Đông Pha.
Bạn thấy đấy. Cái người mà ta nhắc đến với hai chữ khoáng đạt, ung dung, là một người đã bị cuộc đời quật ngã ba lần liền, mỗi lần một xa hơn, một bạc bẽo hơn.
曠達 Khoáng đạt không phải thứ trời cho sẵn
Tôi biết bạn đang nghĩ gì. Bạn nghĩ ông ấy vốn tính rộng rãi, sinh ra đã nhẹ lòng, nên mới chịu nổi. Còn bạn thì khác, bạn vốn hay nghĩ ngợi, hay đau.
Nhưng đọc kỹ đời ông, ta thấy không phải vậy. Lần đầu bị đẩy về Hoàng Châu, ông cũng đau đáu, cũng mất ngủ. Khi nghe tin phải xuống Huệ Châu, ông cũng từng rã rời. Cái ung dung mà ta đọc thấy trong thơ ông không phải là một nét tính bẩm sinh. Nó là cái được mài ra, từng chút một, qua mỗi lần đời quật ông xuống đất rồi ông tự đứng dậy.
Mỗi lần đứng dậy, ông nhặt thêm được một chút hiểu về cái lẽ lên xuống của đời, bớt đi một chút sợ trước số phận. Tích góp như nước nhỏ từng giọt xuống đá, phải nhiều năm tháng mới thành một dáng đứng bình thản trước mưa giông. Cho nên cái thanh thản ấy không vay được. Bạn không thể đọc vài câu thơ hay rồi mượn lấy sự an nhiên của ông. Nó là một thứ tài sản chỉ trả được bằng chính những trận đau của mình.
Tôi nói điều này không để bạn nản. Ngược lại. Nếu sự khoáng đạt là thứ phải trả giá mới có, thì cái bạn đang chịu lúc này, biết đâu chính là cái giá ấy đang được trả. Không ai vui khi trả. Nhưng cái được, nếu có, thường là cái không mua được bằng đường nào khác.
風骨 Phía sau dáng ung dung là một cái cốt cứng
Có một hiểu lầm tôi muốn gỡ cho bạn. Nhiều người tưởng khoáng đạt nghĩa là buông xuôi, là mặc kệ, là cười cho qua chuyện. Tô Đông Pha không phải như thế.
Ở Hoàng Châu, ông tự cày ruộng nuôi nhà, lại còn ghi chép cách trồng trọt, bày cho người quanh vùng. Ở Huệ Châu, ông góp sức làm cầu, mày mò làm thuốc giúp dân. Ra tới Đam Châu, ông dạy chữ cho người bản địa, đem cái học đến một nơi trước đó gần như chưa có. Đó không phải dáng của một người đã buông tay với đời. Đó là một người vẫn ôm lấy trách nhiệm với chỗ mình đang đứng, dù chỗ ấy là nơi người ta đày ông tới.
Cái ông buông, là buông sự tranh hơn thua với số phận. Cái ông giữ, là tấm lòng với người và việc trước mặt. Ông thôi giận khi triều đình bạc đãi, thôi ấm ức khi bị người cùng làm phản trắc. Nhưng ông không thôi tử tế.
Cho nên tôi muốn bạn nhớ điều này. Khoáng đạt là dáng đi bên ngoài, còn bên trong nó phải có một cái cốt cứng cỏi đỡ lấy. Mất cái cốt ấy, thì cái gọi là ung dung chỉ còn là buông trôi, và dáng đi đẹp đến mấy cũng sẽ sụp. Bạn đang ở chỗ thấp. Nhưng bạn vẫn có thể chọn làm cho tử tế cái việc nhỏ ngay trước mặt. Chính cái lựa chọn nhỏ ấy giữ cho lưng bạn còn thẳng.
煙雨 Một manh áo tơi đi giữa mưa
Có một câu thơ của ông tôi muốn chép tặng bạn.
一蓑煙雨任平生。 Một manh áo tơi giữa mưa khói, mặc cho cả đời. — Tô Đông Pha, Định Phong Ba.
Câu này ông viết trong một lần đi đường gặp mưa rào. Những người cùng đi đều cuống cuồng tìm chỗ trú. Riêng ông không vội. Ông chống gậy đi tiếp, vừa đi vừa ngâm nga.
Câu thơ ấy có ba lớp, tôi muốn bóc cho bạn xem.
Lớp ngoài cùng chỉ là một bức tranh. Một người khoác manh áo tơi mỏng, thong thả đi giữa làn mưa khói.
Lớp giữa là một thái độ. Không chạy trốn cơn mưa, không đứng kêu khổ, mà bước thẳng vào trong mưa và đi xuyên qua nó.
Lớp trong cùng là một quyết định về cách sống. Đời người có mưa có nắng, có gió có khói, không ai tránh được, vậy thì cứ mặc nó cả đời. Manh áo tơi tuy mỏng, nhưng đủ để mình đi qua, không cần đợi ai che cho, không cần xin trời thương.
Bạn thấy không, đặt vào lúc ông đang bị đày, đang nghèo, đang chẳng biết bao giờ được về, câu thơ này không phải một lời thi vị nhẹ nhõm. Nó là một lời quyết định cứng cỏi. Từ nay tôi thôi xin trời thương, tôi sẽ tự bước. Tôi mong bạn cũng tìm được cho mình một manh áo tơi như thế. Không phải để hết mưa, mà để vẫn đi được trong mưa.
回首 Đợi một quãng rồi ngoảnh lại
Câu kế tiếp trong bài thơ ấy còn đi xa hơn một bước.
也無風雨也無晴。 Ngoảnh đầu nhìn lại quãng đường vừa đi qua, bỗng thấy chẳng có mưa gió, cũng chẳng có nắng tạnh. — Tô Đông Pha, Định Phong Ba.
Đây là chỗ khó nhất, và cũng là chỗ tôi muốn bạn giữ lại lâu nhất. Khi lòng đã lắng đến một độ nào đó, mưa và nắng không còn động vào trong nữa. Không phải vì ông giả vờ không thấy mưa, mà vì ông đã hiểu mưa đến rồi mưa đi, nắng đến rồi nắng đi, chỉ có cách mình nhìn là ở lại.
Câu thơ này để lại cho người sau một lời nhắc giản dị. Đừng vội phán cái đang xảy ra với mình là may hay rủi, là phúc hay họa. Cái hôm nay bạn gọi là thất bại, biết đâu vài năm nữa ngoảnh lại, bạn sẽ thấy nó là khúc rẽ đã cứu bạn khỏi một con đường còn tệ hơn. Hãy đợi một quãng. Đứng quá gần một biến cố, ta chỉ thấy nó to và đen. Đi xa nó một đoạn rồi quay đầu, ta mới thấy nó thật ra là gì.
Tôi không bảo bạn phải lập tức thấy nhẹ. Lúc đang ướt sũng giữa mưa mà bảo nhau rằng rồi sẽ chẳng có mưa, nghe ra vô tình. Tôi chỉ xin bạn đừng đóng sổ cuộc đời mình ngay hôm nay, khi cơn mưa còn chưa tạnh và bạn còn chưa kịp đi xa để ngoảnh lại.
困卦 Một góc Dịch lý
Trong những lần ngồi luận quẻ, có một quẻ hay hiện lên với người đang ở lúc sa cơ, mất việc, mất chỗ đứng, thấy đường nào cũng bít. Đó là quẻ Khốn.
Khốn, viết là 困, là hình ảnh nước đã rút cạn khỏi đầm, cây cối trong cảnh thiếu thốn, con người trong lúc cùng quẫn. Nghe thì rất nặng. Nhưng điều tôi quý ở quẻ này nằm ở lời hệ vào nó. Người xưa nói, ở vào quẻ Khốn mà vẫn không đánh mất sự thông suốt trong lòng, thì đó mới là bản lĩnh của người quân tử. Cảnh thì cùng, mà lòng không cùng theo cảnh.
Khi quẻ Khốn hiện lên với một người đang hỏi việc lúc trắng tay, ý quẻ không hứa với họ rằng ngày mai trời sẽ sáng. Nó nói một điều thật hơn. Rằng cảnh khốn là có thật, không cần giả vờ là không, nhưng cái quyết định bạn còn là ai sau cơn khốn ấy không nằm ở cảnh, mà nằm ở chỗ trong lúc cùng quẫn nhất, bạn còn giữ được gì bên trong. Tô Đông Pha bị đày tới chỗ ông tưởng mình sẽ chết, mà vẫn dạy chữ, vẫn làm thuốc, vẫn làm thơ. Đó chính là người ở quẻ Khốn mà lòng không khốn.
結語 Lời khép
Bạn thân mến, tôi viết đến đây thì trời cũng đã khuya.
Tôi không có một lời khuyên nào để gói lại lá thư này cho gọn. Tôi chỉ muốn để lại cho bạn một hình dung, và một câu hỏi.
Hình dung là thế này. Người mà cả ngàn năm sau vẫn còn được đọc, được yêu, không phải vì câu thơ ông đẹp, mà vì câu thơ ấy mở ra một con đường sống mà ai cũng muốn đi nhưng ít người dám trả giá để đi cho đến nơi. Con đường ấy ông không đi được vào lúc đỗ đầu đắc ý. Ông chỉ đi được vào những năm bị đày, nghèo túng, tưởng đã hỏng. Ông có một câu cuối, tôi xin chép tặng bạn để giữ.
此心安處是吾鄉。 Lòng yên ở đâu thì nơi đó là quê nhà. — Tô Đông Pha.
Còn câu hỏi, tôi xin để ngỏ, không mong bạn trả lời ngay. Nhiều năm sau, khi cơn mưa hôm nay đã tạnh từ lâu và bạn đã đi đủ xa để ngoảnh lại, bạn nghĩ mình sẽ nhớ về quãng này như một lần mình đã hỏng, hay như một lần mình đã học được cách đi trong mưa mà không cần ai che.
Tôi không biết câu trả lời của bạn. Tôi chỉ tin rằng cái người sẽ trả lời câu ấy, vài năm nữa, có thể đã là một con người khác với người đang đọc lá thư này đêm nay. Bình thản hơn. Và thương mình hơn.