Trong một quán cà phê ở Sài Gòn cuối tuần, tôi để ý thấy hai bàn cạnh nhau ngồi hai loại người khác nhau. Một bàn là nhóm trẻ vừa khởi nghiệp, đang say sưa bàn về vốn vay, về kế hoạch sản phẩm, về cách mở rộng thị trường. Tinh thần của họ rất tươi, dù mệt. Họ đang trên đường đi lên.
Bàn cạnh là ba người trung niên. Họ đã đạt được điều gì đó — quần áo, dáng ngồi, cách gọi nhân viên đều cho thấy. Nhưng trên bàn của họ, không khí khác hẳn. Họ không bàn về kế hoạch. Họ ngồi yên hơn, ít nói hơn. Đôi lúc một người thở dài. Đôi lúc một người nhìn ra đường.
Giữa hai bàn ấy có một câu hỏi mà ai cũng phải đối mặt khi đi qua tuổi bốn mươi. Người ở bàn trẻ chưa thấy câu hỏi đó. Người ở bàn trung niên đã thấy nhưng chưa trả lời được.
Bây giờ tôi nên làm gì với những gì mình đã có?
Câu hỏi này không phải của người Việt thời nay. Nó cũ hơn nhiều. Mạnh Tử đã trả lời câu hỏi tương tự cách đây hai nghìn ba trăm năm bằng một cụm tám chữ:
窮則獨善其身，達則兼濟天下。 Khi cùng thì giữ một mình mình tốt, khi đạt thì lo cho cả thiên hạ. — Mạnh Tử, Tận tâm thượng.
Cụm này gọn nhưng không dễ áp. Vì mỗi người sẽ phải tự định nghĩa thế nào là "cùng", thế nào là "đạt", và "kiêm tế thiên hạ" trong xã hội ngày nay có nghĩa là gì.
May là người Việt không phải tự định nghĩa từ đầu. Suốt mấy ngàn năm có Nho học ở phương Nam này, đã có ba chân dung kẻ sĩ Việt sống ra ba câu trả lời khác nhau cho cùng câu hỏi ấy. Ba người, ba thời đại, ba cách tế thế.
Bài này sẽ kể về ba chân dung đó. Không phải để ngưỡng mộ. Là để soi.
朱文安 Chu Văn An và bài học giữ tiết khi không thể thay đổi
Vào nửa cuối đời Trần, có một người thầy đã đứng ở giữa triều đình trong khoảnh khắc khó nhất của đời ông.
Chu Văn An sinh năm 1292, đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan ngay. Ông mở trường dạy học ở quê Thanh Đàm, Hà Nội. Tiếng học của ông vang xa đến mức vua Trần Minh Tông phải mời vào kinh đô làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy thái tử và sĩ tử của cả nước. Một người thầy bình thường ở quê, được nhà vua mời vào dạy nơi cao nhất.
Đó là phần dễ của đời ông.
Khi vua Trần Dụ Tông lên ngôi, triều đình thối nát. Bọn nịnh thần lấn lướt, hoành hành. Đất nước suy yếu. Chu Văn An, lúc này đã già, ngồi ở Quốc Tử Giám, chứng kiến mọi sự. Ông viết một sớ gửi vua, xin chém đầu bảy nịnh thần. Sớ này về sau gọi là Thất trảm sớ.
Vua không nghe.
Đây là khoảnh khắc khó nhất của một sĩ phu. Khi anh đã dâng lên cái lương tâm cao nhất của mình, và người được trông đợi không tiếp nhận, anh sẽ làm gì?
Có ba lựa chọn. Một là tiếp tục làm quan, giả vờ không thấy gì, hy sinh lương tâm để giữ vị trí. Hai là vạch trần triều đình, đối đầu trực tiếp, dùng cái chết để chứng minh. Ba là rút lui, giữ tiết, chuyển sang con đường tế thế khác.
Chu Văn An chọn cách thứ ba.
Ông từ quan. Lui về ẩn cư ở Phượng Hoàng Sơn, Chí Linh, Hải Dương. Lấy hiệu Tiều Ẩn — người ẩn cư đốn củi. Tiếp tục dạy học cho đến cuối đời.
Trong khoảnh khắc rút lui ấy, có một thứ Chu Văn An giữ được mà nếu chọn hai cách kia, ông đã mất. Đó là tư cách của một người thầy. Triều đình suy thoái, ông không cứu được. Nhưng học trò của ông vẫn còn ở đó. Họ sẽ là thế hệ kẻ sĩ kế tiếp. Họ sẽ mang đi cái gì ông đã dạy.
Đây chính là "cố cùng" của Mạnh Tử trong sắc thái Việt. Khi không thể thay đổi cái đang sai, không phản kháng đến chết mà cũng không hùa theo. Lui một bước, giữ lấy con đường khác để tế thế. Tế thế của Chu Văn An là gieo hạt vào học trò. Đó là dạng tế thế chậm nhất nhưng có thể bền nhất.
Câu hỏi Chu Văn An để lại: khi bạn đã làm hết phần của mình mà cái sai vẫn còn đó, bạn có biết cách rút lui mà không đánh mất chính mình không?
阮廌 Nguyễn Trãi và đỉnh cao tế thế đại nghĩa
Một trăm năm sau Chu Văn An, có một người khác viết một bản tuyên ngôn mà đến hôm nay vẫn là áng văn hùng nhất của tiếng Việt.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, con của Nguyễn Phi Khanh. Khi nhà Hồ mất, cha ông bị giặc Minh bắt đưa sang phương Bắc. Trên đường đi, ở ải Nam Quan, người cha dặn lại con một câu: con đừng theo cha, hãy quay về tìm cách trả thù nhà, đền nợ nước. Câu dặn ấy định ra hai chục năm tiếp theo của đời Nguyễn Trãi.
Ông tìm đến Lê Lợi ở Lam Sơn. Bắt đầu mười năm gian khổ. Trong những năm ấy, ông không phải đầu lĩnh cầm quân. Ông là người ngồi sau, viết hịch, soạn chiếu, vạch chiến lược. Trong chiến tranh, ông là não, không phải tay. Cách tế thế của ông không phải bằng gươm. Bằng văn và kế.
Năm 1428, sau khi đại thắng quân Minh, Lê Lợi giao cho Nguyễn Trãi viết bài cáo tuyên bố toàn thắng và độc lập. Đây là khoảnh khắc đỉnh cao của đời ông. Khoảnh khắc một sĩ phu được giao trách nhiệm phát ra tuyên ngôn cho cả một dân tộc.
Ông viết Bình Ngô Đại Cáo. Câu mở của bài đại cáo, đến hôm nay vẫn được học sinh Việt Nam thuộc:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.
Hai câu này định ra triết lý chính trị Đại Việt suốt năm trăm năm sau. Việc nhân nghĩa không phải khái niệm trừu tượng. Cốt ở yên dân. Yên dân là mục đích cao nhất. Đánh giặc cũng là để yên dân. Không phải để mở mang lãnh thổ, không phải để báo thù riêng.
Đây là "kiêm tế thiên hạ" trong sắc thái Việt. Khi đã đạt cảnh, khi đã có quyền lực, có vị trí, có cơ hội, phải mở ra cho cả thiên hạ chứ không giữ riêng. Nguyễn Trãi không phải vua. Nhưng cách ông viết bài cáo cho thấy ông hiểu vai trò của người sĩ phu lúc đạt cảnh: nói thay cho đại nghĩa của cả dân tộc, không nói cho riêng mình.
Cuối đời, Nguyễn Trãi gặp tai họa Lệ Chi Viên, bị vu oan, cả họ bị chém. Câu chuyện kết thúc bi tráng. Nhưng Bình Ngô Đại Cáo còn lại. Một sĩ phu có thể bị giết về thể xác, nhưng cái mà họ "kiêm tế" được cho thiên hạ thì còn mãi.
Câu hỏi Nguyễn Trãi để lại: khi bạn đạt được điều gì đó trong đời, bạn dùng nó cho riêng mình hay mở ra cho người ngoài?
潘周楨 Phan Châu Trinh và ba chữ Khai — Chấn — Hậu
Năm trăm năm sau Nguyễn Trãi, đất nước rơi vào tay người Pháp. Một thế hệ kẻ sĩ mới sinh ra trong bóng đêm thuộc địa. Trong họ, có người chọn hành động vũ trang. Có người chọn cải cách hòa bình. Phan Châu Trinh thuộc nhóm thứ hai.
Sinh năm 1872 ở Quảng Nam, đỗ Phó bảng năm 1901. Làm quan Thừa Thiên một thời gian, rồi từ quan. Không phải vì thoái lui như Chu Văn An. Là vì ông nhận ra triều đình Huế đã mất thực quyền. Tế thế bằng cách làm quan trong triều đã không còn ý nghĩa. Phải tìm con đường khác.
Cùng Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, ông khởi xướng phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ năm 1906. Khẩu hiệu của phong trào, đến hôm nay vẫn là một trong những cụm ba vế đắt nhất của tư tưởng Việt cận đại:
Khai dân trí.
Chấn dân khí.
Hậu dân sinh.
Ba vế ngắn. Mỗi vế là một mặt trận. Khai dân trí — mở mang hiểu biết của người dân, bỏ lối học khoa cử mòn, học chữ quốc ngữ và khoa học thực nghiệm. Chấn dân khí — làm sống lại tinh thần tự lực, khiến người dân hiểu quyền và bổn phận của mình. Hậu dân sinh — làm cho đời sống vật chất của dân khá lên, mở hợp tác xã, dạy nghề, sản xuất hàng nội.
Ba vế này tế thế khác hẳn Chu Văn An và Nguyễn Trãi. Chu Văn An tế thế bằng dạy học, ảnh hưởng chậm. Nguyễn Trãi tế thế bằng đại nghĩa, ảnh hưởng qua triều đình. Phan Châu Trinh tế thế bằng việc cụ thể hóa thực hành: mở trường, lập hội buôn, dạy chữ quốc ngữ trực tiếp đến dân.
Đây là tế thế thực hành: không trừu tượng, không chờ thời, không trông cậy vào ai trên cao. Tự dân lo cho dân, từ ngày này sang ngày khác.
Phong trào bị Pháp đàn áp. Phan Châu Trinh bị bắt sau vụ kháng thuế Trung Kỳ 1908, đày ra Côn Đảo. Sau được trả tự do, sang Pháp vận động cứu nước theo đường nghị viện. Năm 1925 về nước, mất năm 1926. Đám tang ông trở thành một sự kiện chính trị, lan rộng cả nước. Hàng vạn người tiễn đưa, từ Sài Gòn ra Hà Nội đều có lễ truy điệu.
Câu hỏi Phan Châu Trinh để lại: nếu bạn có một việc cụ thể nào đó có thể làm cho cộng đồng quanh mình, dù chỉ là một việc nhỏ, bạn có dám bắt đầu hôm nay không?
四階 Ba con đường tế thế và sơ đồ cổ điển Tu — Tề — Trị — Bình
Người xưa đặt ra một sơ đồ bốn cấp cho người trưởng thành muốn tế thế. Trong sách Đại Học có câu mở đầu rất gọn:
修身，齊家，治國，平天下。 Sửa mình, sắp xếp gia đình, giúp đất nước, làm cho thiên hạ an ổn. — Đại Học.
Bốn vế xếp theo thứ tự. Đầu tiên là tu thân — sửa mình. Sau là tề gia — sắp xếp gia đình. Sau nữa là trị quốc — giúp đất nước. Cuối cùng là bình thiên hạ — làm cho cả thế gian an ổn. Mỗi vế là tiền đề cho vế sau.
Soi sơ đồ này vào ba chân dung Việt vừa kể, ta thấy ba người đã đi vào ba đoạn khác nhau.
Chu Văn An ở đoạn "trị quốc" — làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy quan lại tương lai. Khi triều đình hỏng, ông không thể tiếp tục "trị quốc" theo cách cũ. Ông lui xuống vế trước — "tu thân" và phần đầu "tề gia" mở rộng, gia đình lớn của các học trò. Đó không phải thoái lui hoàn toàn. Là chuyển vế trong cùng sơ đồ.
Nguyễn Trãi cũng ở đoạn "trị quốc" khi làm quân sư phò Lê Lợi. Nhưng ông không dừng ở đó. Ông viết Bình Ngô Đại Cáo, một văn bản chạm đến vế "bình thiên hạ" theo nghĩa định ra nguyên lý cho cả dân tộc. Bình Ngô Đại Cáo không chỉ tuyên bố thắng giặc. Nó định nghĩa thế nào là Đại Việt và đại nghĩa.
Phan Châu Trinh đi con đường khác hẳn. Ông không qua triều đình (đã thất sủng). Không có quân đội (phong trào hòa bình). Ông chọn cách kết hợp "tề gia" và "trị quốc" thẳng vào nhau: dạy dân tự lo cho mình, biến mỗi gia đình thành một đơn vị tự cải tạo. Đó là một sơ đồ mới hoàn toàn, sinh ra từ hoàn cảnh thuộc địa.
Ba người, ba chỗ đứng khác nhau trong sơ đồ, ba cách tế thế khác nhau. Không ai trong họ hoàn thành cả bốn vế của sơ đồ tu — tề — trị — bình. Vì sơ đồ này thực ra là lý tưởng, không phải là yêu cầu. Nhiệm vụ của mỗi sĩ phu chỉ là đi được đoạn nào trong sơ đồ trong hoàn cảnh thời mình. Không phải đi cho hết.
今照 Bạn đang ở đoạn nào của ba con đường tế thế
Trong các phiên luận quẻ về đêm, tôi gặp đi gặp lại ba dạng người trưởng thành ngày nay, mỗi dạng phản ánh một con đường tế thế cổ điển.
Dạng thứ nhất là người đã làm hết phần của mình mà cái sai vẫn còn đó. Một quản lý đã đề nghị cải tiến nhiều lần, lãnh đạo không nghe. Một thầy giáo đã cố thay đổi cách dạy, nhà trường không cho. Một người làm chính sách đã viết đề xuất, không ai đọc. Họ kiệt sức nhưng vẫn không biết nên dừng hay đi tiếp. Đối với họ, bài học của Chu Văn An là: rút lui không phải đầu hàng, nếu bạn vẫn có cách tế thế khác trong sức mình.
Dạng thứ hai là người đang ở đỉnh cao chuyên môn nhưng không biết dùng đỉnh ấy vào việc gì lớn hơn. Một bác sĩ giỏi mở phòng khám riêng, kiếm tiền nhiều, nhưng cảm thấy đời thu hẹp. Một doanh nhân thành đạt, nhân viên trẻ kính nể, nhưng đêm về thấy trống vắng. Một quan chức có quyền nhưng dùng quyền cho việc giữ vị trí, không cho việc gì có ích lâu dài. Đối với họ, bài học của Nguyễn Trãi là: đạt rồi phải mở. Mở ra cho người ngoài, mở ra cho việc lớn hơn cá nhân.
Dạng thứ ba là người trẻ thấy nhiều bất công nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Họ thấy giáo dục có vấn đề, môi trường ô nhiễm, dân trí chưa cao, người yếu thế bị bỏ rơi. Họ muốn làm gì đó nhưng không tin có thể thay đổi cả hệ thống. Đối với họ, bài học của Phan Châu Trinh là: bắt đầu từ một việc rất cụ thể, một góc rất nhỏ, không cần thay cả hệ thống. Khai dân trí có thể bắt đầu bằng dạy một đứa trẻ nhà bên đọc sách. Chấn dân khí có thể bắt đầu bằng việc bản thân không cúi đầu trước cái sai. Hậu dân sinh có thể bắt đầu bằng việc trả công bằng cho người làm việc cho mình.
Ba dạng người này không phải ba ngăn riêng. Một người trưởng thành có thể ở dạng nào tùy giai đoạn. Đôi khi bạn ở dạng Chu Văn An. Đôi khi ở dạng Nguyễn Trãi. Đôi khi ở dạng Phan Châu Trinh. Quan trọng là nhận ra mình đang ở đâu, và làm việc của đoạn đó cho chu đáo.
乾坤 Quẻ Càn và quẻ Khôn — người quân tử vừa cứng vừa rộng
Tinh thần tế thế trong Kinh Dịch được đặt vào hai quẻ đứng đầu sáu mươi tư quẻ. Quẻ Càn và quẻ Khôn.
Quẻ Càn là trời. Trong Tượng truyện có câu:
天行健，君子以自強不息。 Trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử bắt chước, tự cường không nghỉ.
Quẻ Khôn là đất. Tượng truyện ghi câu đối xứng:
地勢坤，君子以厚德載物。 Đất có thế khôn, người quân tử bắt chước, lấy đức dày để gánh chứa muôn vật.
Hai quẻ đặt cạnh nhau, hai vế đặt cạnh nhau. Người quân tử vừa cứng như trời vừa rộng như đất. Cứng để dấn thân. Rộng để gánh chứa.
Ba chân dung Việt vừa kể đều có cả hai mặt. Chu Văn An "tự cường bất tức" trong việc dạy học suốt đời, dù tuổi già và đã ẩn cư. Nguyễn Trãi "tự cường bất tức" trong mười năm gian khổ Lam Sơn rồi đỉnh cao Bình Ngô Đại Cáo. Phan Châu Trinh "tự cường bất tức" trong việc cải cách dù bị đàn áp. Cả ba đều cứng.
Nhưng cả ba cũng "hậu đức tải vật". Chu Văn An rộng với học trò, dạy không phân biệt giàu nghèo. Nguyễn Trãi rộng với dân, "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân", không chỉ vì Lê Lợi. Phan Châu Trinh rộng với tầng lớp dân thường, không chờ thượng tầng cứu nước, dạy dân tự cứu mình.
Đây là điểm cốt của Dịch lý về tế thế: không có cứng đơn lẻ, không có rộng đơn lẻ. Cứng và rộng phải đi cùng.
Người cứng mà không rộng dễ thành cực đoan. Người rộng mà không cứng dễ thành nhu nhược. Hai mặt phải cùng có mặt trong một con người.
羅盤 Một câu cổ Việt để mang theo
Trong tất cả những câu cổ về tế thế, có một câu Nguyễn Trãi để lại trong Bình Ngô Đại Cáo. Đến hôm nay câu ấy vẫn vang lên mỗi khi đất nước hay cá nhân cần định lại la bàn:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.
Hai câu này là nguyên lý cho mọi cấp độ của tế thế. Cấp đất nước, làm cho dân yên. Cấp cộng đồng, giúp người gần mình yên. Cấp gia đình, làm cho người trong nhà yên. Cấp cá nhân, làm cho lòng mình yên.
Bốn cấp không phải ngăn cách. Là vòng tròn. Bạn không thể làm yên người khác nếu lòng mình không yên. Cũng không thể yên lòng mình lâu dài nếu không làm gì cho người khác.
Có thể tế thế hôm nay không cần Bình Ngô Đại Cáo. Có thể không cần Thất trảm sớ. Có thể không cần Phong trào Duy Tân. Có thể tế thế hôm nay chỉ là một quyết định nhỏ. Hôm nay tôi sẽ làm việc của mình tử tế hơn một chút. Hôm nay tôi sẽ chọn yên dân nhỏ trong phạm vi mình tới được.
Ba người sĩ phu Việt không yêu cầu bạn theo họ. Họ chỉ để lại ba con đường. Bạn đứng ở đâu, đi đường nào, là việc của bạn.