Có một con số trong Kinh Dịch mà tôi vẫn hay mang ra ngẫm những lúc trà đã nguội và bàn luận quẻ đã vắng người.
Kinh Dịch có sáu mươi tư quẻ. Mỗi quẻ sáu hào, tính ra là ba trăm tám mươi tư hào cả thảy. Trong từng ấy hào, chỗ tốt chỗ xấu xen nhau, hào này lành thì hào kia dữ, đầu quẻ hanh thông thì cuối quẻ thường vương vào chỗ hối tiếc. Người xưa đặt quẻ đặt hào như vẽ lại nhịp lên xuống của một đời người, mà đời người thì làm gì có chuyện chỉ toàn được. Vậy mà trong cái biển hào từ ấy, nổi lên một quẻ hiếm hoi mà cả sáu hào đều ngả về điều lành, hầu như không quẻ nào khác sánh được. Không một hào nào mang lời cảnh báo nặng, không một hào nào dẫn tới chỗ hung.
Đó là quẻ Khiêm.
Tôi tự hỏi đã nhiều lần. Vì sao trong tất cả những đức mà người xưa coi trọng, không phải lòng dũng, không phải sự cương trực, không phải tài năng hơn người, mà lại là cái đức nghe có vẻ nhún nhường nhất, lại được Kinh Dịch ưu ái đến mức cho cả sáu hào cùng lành? Câu hỏi ấy, càng ngẫm tôi càng thấy nó không nói về quẻ. Nó nói về một cách sống, và về một điều rất lặng mà chúng ta thường bỏ qua: rằng cánh cửa của vận mình mở hay khép, đôi khi chỉ tùy ở chỗ ta có chịu cúi đầu xuống một chút hay không.
盈謙 Một câu cũ nói về đạo trời, đạo đất, và lòng người
Trong một thiên sách xưa bàn về cái lợi của lòng khiêm, người ta dẫn lại bốn vế của Kinh Dịch, đọc lên nghe như một nhịp thở của trời đất.
天道虧盈而益謙，地道變盈而流謙，鬼神害盈而福謙，人道惡盈而好謙。 Đạo trời bớt đi chỗ nào đã đầy mà thêm vào chỗ nào còn khiêm; đạo đất xoay chỗ đầy cho lở đi mà bồi về chỗ thấp; trong cõi u minh, cái gì đầy quá thì chiết giảm mà cái gì khiêm hạ thì được nâng đỡ; còn lòng người thì ghét kẻ tự mãn mà mến kẻ nhún nhường. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Khiêm.
Ta hãy chậm lại ở từng vế một, vì mỗi vế là một lẽ tự nhiên mà ai trong chúng ta cũng từng thấy bằng mắt mình.
Đạo trời bớt chỗ đầy mà thêm chỗ vơi. Trăng tròn rồi thì khuyết, có chờ ai bao giờ. Mặt trời lên tới đỉnh đầu rồi là bắt đầu chếch về tây. Cái gì lên tới cùng cực thì tự nó quay đầu đi xuống, đó là nhịp của trời, không phải hình phạt của ai. Người sống mà hiểu được nhịp ấy thì sẽ không cố vắt mình lên tới cái đỉnh chót vót, bởi đứng càng cao thì chỗ để rơi càng sâu.
Đạo đất xoay chỗ đầy mà bồi chỗ thấp. Bạn cứ nhìn một dòng nước chảy. Nước không bao giờ tìm chỗ cao mà leo, nó luôn tìm chỗ trũng mà về. Chỗ đất nào gồ lên thì mưa gió bào mòn, chỗ nào lõm xuống thì phù sa lặng lẽ bồi đắp. Cái thấp, cái khiêm, hóa ra lại là nơi vạn vật tìm về để tụ lại.
Còn lòng người thì ghét kẻ đầy mà ưa kẻ khiêm, điều này có lẽ chẳng cần dẫn sách. Bạn thử nhớ lại trong những người mình từng gặp, ai là người mình muốn ngồi lâu thêm một chút, muốn giúp một tay khi họ cần. Có phải là người tài giỏi mà lúc nào cũng cho mình là nhất, hay là người có thực tài mà vẫn nói năng nhường nhịn, vẫn để chỗ cho người khác nói? Lòng người vốn vậy, không cần ai dạy.
六爻 Vì sao sáu hào lại đều lành
Bốn vế trên giải thích vì sao quẻ Khiêm được Kinh Dịch xếp vào chỗ đặc biệt đến thế. Nhưng tôi nghĩ còn một lớp nghĩa nữa, nằm sâu hơn lời sách, mà phải tự ngẫm mới thấy.
Phần lớn các quẻ khác có hào tốt hào xấu, là bởi chúng nói về một thế đang vận động. Có lúc thế đang lên thì hanh, có lúc thế đã quá đà thì hối. Quẻ nào cũng có cái khúc mà con người dễ trượt chân, vì hễ đang được thì người ta dễ quên mình, đang lên thì người ta dễ lấn tới.
Riêng quẻ Khiêm thì khác. Khiêm không phải một cái thế bên ngoài, nó là một thái độ bên trong. Mà cái thái độ ấy, ở chỗ nào nó cũng đều giữ cho người ta khỏi trượt. Lúc còn thấp kém, giữ lòng khiêm thì người ta chịu học, chịu nhìn lên, nhờ đó mà tiến. Lúc đã lên cao, giữ lòng khiêm thì người ta không tự mãn, không buông lơi, nhờ đó mà bền. Lúc gặp người dưới mình, khiêm khiến mình không khinh ai. Lúc đứng trước người trên mình, khiêm khiến mình không ghen tị. Đặt khiêm vào hoàn cảnh nào, nó cũng là cái neo giữ cho con người không lệch.
Cho nên sáu hào đều lành, không phải vì người khiêm gặp may, mà vì lòng khiêm tự nó tháo gỡ những cái bẫy mà các đức khác đôi khi vẫn vướng. Một người dũng cảm có thể hỏng vì liều. Một người cương trực có thể hỏng vì cứng. Một người tài hoa có thể hỏng vì kiêu. Nhưng một người thật lòng khiêm hạ thì rất khó tự chuốc họa cho mình, bởi cái phần dễ gây họa nhất trong con người, là cái tôi phình ra, đã được người ấy ghìm lại.
Ở đây tôi muốn dừng một nhịp.
Bởi vì có một hiểu lầm rất phổ biến mà nếu không gỡ thì cả bài này sẽ lệch.
非卑 Khiêm không phải là tự coi mình thấp kém
Nhiều người nghe đến hai chữ khiêm hạ là nghĩ ngay tới sự rụt rè, tới việc thu mình lại, tới kiểu người lúc nào cũng tự nhận mình kém cỏi, không dám nhận việc, không dám nói lên điều mình nghĩ. Hiểu như thế là hiểu nhầm khiêm thành nhu nhược, và đó là hai thứ rất khác nhau.
Người tự ti là người không tin vào giá trị của chính mình. Họ cúi đầu vì sợ. Họ nhường nhịn vì không dám tranh. Trong lòng họ vẫn có một nỗi ấm ức, một sự co rút, một cái nhìn về mình đầy nghi ngờ. Cái đó không phải khiêm, đó là một vết thương chưa lành.
Người khiêm thì khác hẳn về gốc. Họ cúi mình không phải vì sợ, mà vì hiểu. Họ biết rất rõ mình có gì, làm được gì, nhưng họ cũng biết một điều mà người kiêu căng không bao giờ chịu thừa nhận: rằng cái mình biết, so với cái mình chưa biết, vẫn còn ít lắm. Họ nhường chỗ cho người khác không phải vì mình thấp, mà vì trong lòng còn rộng, còn chỗ để chứa thêm. Khiêm hạ thật sự là cái khiêm của người đứng vững, chứ không phải cái cúi của người yếu thế.
Tôi để ý thấy ranh giới này thể hiện rõ nhất ở một chỗ: thái độ trước cái mình chưa biết. Người kiêu, khi gặp điều mình chưa hiểu, phản ứng đầu tiên thường là gạt đi, là chê cái đó vô lý, là tìm cách chứng minh mình đã đúng từ trước. Cánh cửa trong lòng họ khép lại ngay khoảnh khắc ấy. Người khiêm, gặp cùng một điều chưa hiểu, lại nghiêng người tới gần hơn một chút, hỏi thêm một câu, để ngỏ khả năng rằng có thể mình còn thiếu. Cánh cửa trong lòng họ vừa hé ra thêm.
Mà cả một đời người, suy cho cùng, chẳng phải là chuỗi những lần cánh cửa ấy mở ra hay khép lại đó sao.
地山 Núi cao mà chịu nằm dưới lòng đất
Người xưa khi đặt tên cho quẻ Khiêm đã chọn một hình ảnh mà càng nhìn lâu tôi càng thấy thấm.
Quẻ Khiêm gồm hai quẻ nhỏ chồng lên nhau. Bên dưới là quẻ tượng cho núi, bên trên là quẻ tượng cho đất. Theo lẽ thường, núi phải vươn lên cao chót vót giữa trời, còn đất thì trải ra ở dưới thấp. Nhưng quẻ Khiêm lại xếp ngược lại: núi nằm ở dưới, đất phủ ở trên. Người xưa gọi cái tượng ấy bằng bốn chữ, địa trung hữu sơn (地中有山), nghĩa là trong lòng đất có một ngọn núi.
Bạn hãy hình dung cảnh ấy cho thật kỹ. Một ngọn núi vốn cao lớn, vững chãi, nặng nề, đáng lẽ phải ngạo nghễ giữa đất trời, vậy mà nó lại bằng lòng nép mình xuống, để cho đất bằng phủ lên trên đầu. Nhìn từ bên ngoài, người ta chỉ thấy một mặt đất phẳng lặng, hiền hòa, chẳng có gì gồ ghề. Nhưng bên dưới cái phẳng lặng ấy là cả một khối núi, đầy đặn và bền chắc.
Đó chính là chân dung của người khiêm hạ thật sự. Bên trong họ có núi. Họ có tài, có sức, có chỗ đứng, có cái đáng để tự hào. Nhưng họ không phô cái núi ấy ra để đè người khác. Họ để nó nằm bên trong, lặng lẽ, và bề ngoài thì nhường nhịn, mềm mại như mặt đất. Cái cao của họ giấu trong cái thấp. Cái mạnh của họ ẩn trong cái mềm.
Người không có núi bên trong mà cố tỏ ra cao, thì đó chỉ là sự ồn ào của chỗ rỗng. Người có núi bên trong mà chịu nằm xuống thấp, thì đó mới là cái khiêm khiến trời đất cũng phải nể. Sự khác nhau giữa hai loại người ấy, nhìn thoáng qua có khi không thấy, nhưng càng sống lâu với họ thì càng lộ ra rõ mồn một.
Và đây là chỗ tôi muốn nối lại với câu hỏi lớn nhất: cái tượng núi nằm dưới đất ấy nói gì với người đang muốn xoay chuyển vận đời mình?
招受 Cái đầy tự bít đường, cái khiêm tự mở lối
Có một câu xưa khác, ngắn hơn, mà gói gần như trọn vẹn cái lẽ này.
滿招損，謙受益。 Đầy thì chuốc lấy tổn hao, khiêm thì đón được ích lợi. — Kinh Thư.
Tôi thích chữ “chiêu” và chữ “thụ” trong câu này. Chiêu là tự mình vẫy gọi đến. Thụ là mở ra mà đón nhận. Người xưa không nói đầy thì gặp tổn, khiêm thì gặp ích, như thể đó là chuyện may rủi từ bên ngoài rơi xuống. Họ nói chính cái sự đầy đã tự nó vẫy cái tổn hao đến, và chính cái sự khiêm đã tự nó mở lòng ra mà nhận lấy điều lợi. Cái họa hay cái phúc ấy, gốc nằm ở thái độ của chính mình.
Ta thử nhìn vào cơ chế thật của nó, gạt hết phần huyền hoặc đi.
Một cái ly đã đầy ắp tới miệng thì không rót thêm được giọt nào nữa. Rót nữa chỉ tổ tràn ra ngoài, lãng phí. Một người tự thấy mình đã đủ, đã giỏi, đã biết hết, thì cũng giống cái ly đầy ấy. Người khác có muốn chỉ cho họ điều hay, họ cũng không tiếp nhận được, vì trong lòng không còn chỗ trống. Lời góp ý đến tai họ thì trượt đi. Cơ hội học hỏi đi ngang qua thì họ không nhìn thấy, bởi mắt họ đang bận ngắm cái mình đã có. Cứ thế, người tự mãn dần dần tự vây mình trong cái vòng của riêng mình, không lớn thêm được nữa. Đó là cái nghĩa thật của câu đầy thì tự chuốc tổn. Không phải trời phạt họ, mà là họ tự đóng cửa với mọi điều có thể làm họ tốt lên.
Người khiêm thì ngược lại, giống cái ly hãy còn vơi. Vì còn vơi nên còn nhận được. Họ nghe được lời thật, kể cả lời khó nghe, vì họ không coi mỗi góp ý là một sự xúc phạm. Họ học được từ người kém hơn mình, vì họ tin ngay cả người thường cũng có cái để mình học. Họ thấy được cơ hội mà người kiêu bỏ lỡ, vì họ luôn để ngỏ khả năng rằng mình còn thiếu một mảnh nào đó. Mỗi ngày sống, cái vốn trong họ cứ dày thêm một chút, không phải nhờ phép màu, mà nhờ họ chịu để cửa lòng mở ra.
Cho nên nói khiêm thì được lợi, thực ra không có gì thần bí. Cái lợi ấy đến rất tự nhiên, theo đúng cái lẽ một bình chứa còn chỗ trống thì còn rót thêm được. Vận của một người rộng dần ra hay hẹp dần lại, nhiều khi chỉ nằm ở đúng chỗ này: lòng người ấy còn chỗ trống để học, để sửa, để nhận, hay đã đầy ứ tới miệng mà tưởng đó là sự viên mãn.
微處 Một chỗ rất nhỏ trong đời thường, nơi cái khiêm hiện ra
Những điều trên nghe có vẻ lớn lao, nhưng cái khiêm thật ra lộ ra ở những chỗ rất vụn vặt, những lúc ta không kịp đề phòng.
Nó lộ ra trong cách một người tiếp nhận lời chê. Có người vừa nghe ai đó nói điểm dở của mình là lập tức đỏ mặt, là vội vàng cãi lại, là tìm cho ra một lý do để chứng minh mình không sai. Lại có người nghe xong thì lặng đi một thoáng, cân nhắc xem trong lời chê ấy có phần nào đúng không, rồi mới đáp. Cái khoảng lặng rất ngắn đó, cái khoảng người ta chịu để cho lời người khác đi vào lòng mình trước khi phản ứng, chính là chỗ lòng khiêm cư ngụ.
Nó lộ ra trong cách một người nói về thành công của mình. Có người vừa làm được một việc là kể đi kể lại, là khéo léo lái mọi câu chuyện về phía công lao của bản thân. Lại có người làm được việc lớn mà khi nhắc tới vẫn nhớ ghi công những người đã đỡ mình, vẫn để dành một phần cho cái may, cho hoàn cảnh, cho người đi trước. Cách một người chia phần công lao cho người khác, nói rất nhiều về độ rộng trong lòng họ.
Nó lộ ra cả trong cách một người đối với người không giúp được gì cho mình. Trước người trên, trước người có quyền có lợi, ai mà chẳng biết nhún nhường đôi chút. Nhưng trước một người bán hàng rong, trước một bạn nhân viên còn non tay, trước một người chẳng có gì để cho mình, người ta có còn giữ được sự nhã nhặn ấy không? Cái khiêm thật không lựa người mà bày ra. Nó là một nếp đã thấm vào trong, nên với ai nó cũng vậy.
Tôi nghĩ, nếu có một bài kiểm tra nào đó cho lòng khiêm, thì nó không nằm ở những dịp trọng đại, mà nằm rải rác trong hàng trăm khoảnh khắc nhỏ như thế mỗi ngày. Và phần lớn những khoảnh khắc ấy đều diễn ra rất nhanh, trước khi ta kịp gắng tỏ ra mình là người tử tế.
謙卦 Một góc nhìn từ quẻ Khiêm
Trong những năm ngồi luận quẻ, đôi khi tôi gặp lại quẻ Khiêm này trong những hoàn cảnh khiến tôi nhớ lâu.
Có những lần người ta đến hỏi tôi về một việc mà trong lòng họ đã chất chứa nhiều bực dọc. Một người thấy mình tài giỏi mà mãi không được cất nhắc, hỏi vì sao đường công danh cứ tắc. Một người thấy mình bỏ ra nhiều mà người đời không nhìn nhận, hỏi vì sao xung quanh ai cũng như quay lưng. Họ gieo quẻ để hỏi cái việc cụ thể ấy, và có khi quẻ Khiêm lại hiện lên.
Khi quẻ Khiêm ra trong tình huống như vậy, điều quẻ nói thường không nằm ở phía người đời, ở cái thế bên ngoài, mà quay ngược về chính người đang hỏi. Quẻ như nhắc rằng cái khối núi trong lòng người ấy có thật, tài có thật, công có thật, nhưng nó đang dựng đứng lên quá lộ, đang đè lên những người xung quanh, nên thay vì được nâng đỡ thì lại bị đẩy ra. Đường ra của họ, theo cái lẽ của quẻ, không phải là gắng dựng cái núi ấy cao thêm cho người ta phải nể, mà ngược lại, là chịu hạ nó xuống một chút, để núi nằm vào trong lòng đất.
Tôi không nói điều đó ra như một lời phán. Tôi chỉ kể lại cái lẽ mà quẻ gợi mở, để người hỏi tự soi vào lòng mình mà cân nhắc. Bởi quẻ chưa bao giờ ép ai phải đổi. Nó chỉ bày ra cái lẽ trời đất vẫn vậy: chỗ nào nhô lên quá thì gió mưa tìm tới, chỗ nào chịu nằm thấp thì phù sa lặng lẽ bồi. Còn việc có chịu hạ mình xuống hay không, có chịu để cánh cửa lòng hé thêm một chút hay không, thì đó là phần của người ấy, không phải của quẻ.
結語 Lời khép
Tôi quay lại với con số ở đầu bài.
Ba trăm tám mươi tư hào trong toàn bộ Kinh Dịch, mà rất hiếm quẻ nào giữ được cả sáu hào cùng lành như thế. Người xưa đặt quẻ chắc chắn không phải để khoe một sự trùng hợp đẹp. Họ gửi vào đó một lời nhắn rất kín đáo cho hậu thế: trong tất cả những cách để giữ cho đời mình khỏi nghiêng đổ, có một cách bền hơn cả, và cũng âm thầm hơn cả, là biết cúi mình xuống.
Cái cúi ấy không tốn của ta một đồng nào. Nó không cần phải tới đâu xa, không cần ai chứng giám, không cần làm thành nghi lễ. Nó chỉ là một sự thay đổi rất nhỏ trong cách mình nhìn về chính mình, từ chỗ tưởng mình đã đủ đầy, sang chỗ thừa nhận mình hãy còn chỗ để học thêm, sửa thêm, rộng thêm. Lạ ở chỗ, cái sự thừa nhận khiêm tốn ấy lại chính là cánh cửa khiến vận của một người rộng dần ra, trong khi sự tự mãn, dù trông oai vệ, lại lặng lẽ bít lối của họ lại.
Tôi không có một bài tập nào để trao cho bạn, cũng không hứa rằng cứ cúi mình xuống thì đời sẽ tự khắc hanh thông. Tôi chỉ muốn để lại một câu hỏi, cái câu mà chính tôi cũng còn phải tự hỏi mình mỗi khi thấy lòng bắt đầu đầy lên.
Lần gần đây nhất, khi nghe một lời nói chạm vào chỗ mình chưa biết, hoặc chỉ ra một chỗ mình còn sai, cánh cửa trong lòng bạn đã hé ra thêm một chút, hay đã khẽ khép lại?
Cái lẽ địa trung hữu sơn đã nằm yên trong một quẻ Dịch suốt mấy nghìn năm, chờ từng người tự đọc ra. Núi cao đến đâu, mà chịu nằm trong lòng đất, thì đất vẫn cứ bồi cho nó dày thêm.