Tương truyền, vào một đêm cuối thu của một thời đã rất xa, có hai đứa trẻ cùng cất tiếng khóc chào đời trong một canh giờ.
Đứa thứ nhất sinh ra trên một con thuyền đậu lại bên bến sông. Quanh nó là hơi nước mát rượi bốc lên từ mặt sông trong đêm, là tiếng mái chèo gõ nhẹ vào mạn, là cái ẩm ướt dịu dàng của một vùng nhiều nước. Đứa thứ hai sinh ra trong một căn nhà nhỏ ngay sát lò rèn. Quanh nó là hơi lửa hầm hập chưa nguội từ mẻ rèn ban chiều, là mùi than, mùi sắt nung, là cái nóng khô ran của một góc đời lúc nào cũng đỏ lửa. Cùng một canh giờ. Cùng một lá số, nếu đem ra mà bấm tính theo cái cách người xưa vẫn làm. Hai con người ấy, trên giấy, là một.
Hai mươi năm sau, một người đã đỗ đạt, ra làm quan, danh phận rạng rỡ. Người kia vẫn cầm cái cuốc, cặm cụi trên thửa ruộng cũ, lưng áo bạc màu mưa nắng.
Và câu hỏi mà người cha của đứa trẻ thứ nhất ôm trong lòng suốt hai mươi năm ấy, cho đến hôm nay vẫn còn là câu hỏi của rất nhiều người trong chúng ta. Nếu số phận đã được khắc sẵn vào giờ sinh, thì vì cớ gì hai người chung một giờ sinh lại đi về hai phía xa nhau đến vậy?
舊問 Một câu hỏi đã cũ mà chưa bao giờ thôi nhức nhối
Chuyện kể rằng người cha của đứa trẻ trên thuyền là một vị quan có chữ nghĩa, lại am hiểu ít nhiều về thuật xem mệnh. Khi nghe người nhà dò la được rằng có một đứa bé con nhà thợ rèn chào đời cùng đúng canh giờ với con mình, ông ghi nhớ lấy, rồi lặng lẽ theo dõi cả hai cuộc đời ấy đi qua năm tháng.
Ông làm điều mà rất ít người dám làm với niềm tin của chính mình. Ông đem cái niềm tin “giờ sinh định số” ra thử thách bằng một cuộc đối chứng kéo dài hai mươi năm. Và kết quả thì như ta đã biết. Một người lên cao, một người ở lại. Cùng một bản mệnh trên giấy, hai phận đời ngoài đời.
Nếu chỉ dừng ở đó, câu chuyện sẽ là một đòn giáng vào thuật xem mệnh, một bằng chứng để người đời quả quyết rằng tất cả chỉ là chuyện hão. Nhưng cái hay của người xưa nằm ở chỗ ông không vội kết luận như thế. Ông ngồi suốt một đêm không ngủ, rồi nhận ra một điều mà về sau ông nói lại cho học trò. Lá số của hai đứa trẻ ấy có một chỗ khuyết. Nó thiếu một thứ khí để cân lại cái khí đang quá thịnh ở trong. Đứa trẻ sinh nơi sông nước được chính cái mát của vùng nước ấy bù vào chỗ khuyết. Đứa trẻ sinh bên lò lửa thì cái nóng sẵn có lại chồng thêm lên cái nóng vốn đã thừa, càng thêm mất cân.
Hóa ra cùng một hạt giống, gieo xuống hai mảnh đất khác nhau, mọc lên hai thân cây khác hẳn. Ông không kết luận rằng số phận là giả. Ông kết luận một điều tinh tế hơn nhiều. Số phận trên giấy chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở mảnh đất mà người ta lớn lên.
三才 Cái mà lá số không hề nói tới
Đây là chỗ đáng dừng lại thật lâu.
Người ta vẫn quen nghĩ về lá số như một bản án đã tuyên, đọc lên là biết hết một đời. Nhưng ngay cả những người xưa hiểu mệnh sâu nhất cũng chưa từng dám nói như vậy. Trong câu chuyện hai đứa trẻ, thứ làm nên khác biệt không nằm trong tám chữ giờ sinh. Nó nằm ở những thứ tám chữ ấy không hề chứa đựng. Nơi chốn người ta sinh ra. Vùng đất người ta lớn lên. Những con người vây quanh một đứa trẻ trong hai mươi năm đầu đời. Cơ hội được cầm lấy một quyển sách, hay là phải cầm lấy một cái cuốc từ khi còn rất nhỏ.
Người xưa gọi những thứ đó bằng ba chữ quen thuộc: thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Thời thế bên ngoài, mảnh đất bên dưới, và những con người bên cạnh. Lá số nói về cái khí mà một người mang theo khi chào đời. Nhưng cái khí ấy mạnh hay yếu, được nuôi hay bị ghìm, lại tùy vào ba thứ kia, những thứ ở hoàn toàn bên ngoài tám chữ.
Có một điều cần nói cho rõ. Người xưa khi bàn chuyện này hay dùng hình ảnh vùng đất nhiều nước thì mát, vùng đất gần lửa thì nóng, để chỉ cái lẽ một mảnh đất có thể bù hay không bù cho chỗ khuyết của một mệnh. Ta không cần hiểu nó thành một tấm bản đồ địa lý cứng nhắc, rằng cứ sinh ở chốn này thì sang, sinh ở chốn kia thì hèn. Thủy thổ mỗi nơi một khác, và điều cốt lõi chỉ là: cùng một mầm sống, đặt vào một hoàn cảnh nâng đỡ thì nó vươn lên, đặt vào một hoàn cảnh vùi dập thì nó cằn đi.
Và đây mới là chỗ cốt tử. Trong ba thứ thiên thời, địa lợi, nhân hòa, có thứ con người không chọn được, nhưng cũng có thứ con người dự phần vào được. Ta không chọn được nơi mình sinh ra. Nhưng càng lớn lên, ta càng có phần chọn được mảnh đất mình đứng, những con người mình gần, quyển sách mình mở ra, và cái việc mình chịu làm mỗi ngày. Đứa trẻ bên lò rèn năm xưa không chọn được chỗ nó chào đời. Nhưng một con người trưởng thành thì khác. Chỗ khuyết trong mệnh, đôi khi, chính bàn tay mình là thứ bù vào được.
立命 Người bị đoán trúng suốt hai mươi năm
Có một câu chuyện khác, từ một người xưa khác, soi rọi thêm cho điều vừa nói.
Chuyện kể rằng thuở trẻ, người ấy gặp một ông lão am tường thuật số. Ông lão bấm cho một quẻ dài, nói trước cả đời: năm nào thi đỗ, đỗ hạng thứ mấy, năm nào ra làm chức gì, rồi đến năm nào thì gặp hạn lớn, lại nói thêm rằng cả đời không có con nối dõi. Người ấy bán tín bán nghi. Nhưng rồi suốt hai mươi năm sau đó, mọi sự cứ diễn ra đúng y như lời đã bấm. Thi kỳ nào, đỗ hạng nào, cũng không sai một li.
Người ta thường nghĩ rằng bị đoán trúng như thế thì hẳn phải mừng. Nhưng điều xảy ra với người ấy lại là một thứ rất đáng để ta soi vào. Càng thấy mọi chuyện ứng nghiệm, người ấy càng buông xuôi. Đã định cả rồi, thì còn cố gắng làm gì. Ông sống những năm tháng tiếp theo trong một sự phẳng lặng kỳ lạ, không mong cầu, không phấn đấu, như một người ngồi yên trên chiếc thuyền mặc cho dòng nước đưa đẩy.
Đó mới là cái chết thật sự. Không phải cái chết của thân xác, mà là cái chết của ý chí. Một lời tiên đoán đúng, trớ trêu thay, lại trở thành sợi dây trói chặt người ta vào chỗ đứng yên. Người ta thôi cố gắng, không phải vì đã hết đường, mà vì đã tin rằng cố gắng cũng vô ích.
Rồi bước ngoặt đến từ một cuộc gặp. Người ấy gặp một vị thiền sư, hai người ngồi đối diện nhau suốt ba ngày ba đêm. Vị thiền sư hỏi một câu đại ý rằng: ta ngỡ ngươi là bậc có chí, hóa ra cũng chỉ là một người tầm thường để mặc số phận dắt đi. Người xưa giảng tiếp cho ông một điều mà đến nay đọc lại vẫn còn thấm. Đại ý rằng cái khuôn số chỉ trói được những con người chịu đứng yên trong đó. Còn người dám thay đổi tâm tính, dám sửa lại nếp sống, dám làm điều tử tế mà trước nay chưa làm, thì tự khắc bước ra ngoài cái khuôn ấy.
Từ buổi đó, người ấy đổi hẳn cách sống. Ông sửa những nết cũ, gắng làm điều lành, giữ mình khiêm nhường, mỗi ngày tự soi lại việc mình đã làm.
Có một điều cần nói cho thật rõ ở đây, kẻo người đời dễ hiểu lầm. Người ấy không đổi vận bằng một câu thần chú, một lá bùa, hay một phép lạ nào từ bên ngoài rơi xuống. Ông đổi nó bằng những việc rất đời và rất chậm. Sửa lại cái nết nóng nảy cũ. Tập làm điều tử tế mà trước nay mình vẫn ngại làm. Giữ cho lòng bớt kiêu, biết nhường nhịn hơn. Mỗi tối ngồi soi lại một ngày đã qua, xem mình đã sống ra sao. Không có gì thần bí trong cả quá trình ấy. Chỉ là một con người chịu khó nhìn lại mình, rồi kiên nhẫn nắn lại chính mình từng chút một. Cái đổi của vận, nếu có, là đổi đi ra từ cái gốc con người, chứ không phải từ một thứ quyền năng nào ngoài tầm tay.
Và rồi cái lời đoán năm xưa, vốn đúng suốt hai mươi năm, bắt đầu sai. Ông thi đỗ vượt hơn thứ hạng đã được bấm. Cái năm tưởng là gặp hạn lớn trôi qua bình yên. Về sau, ông còn có con, ngược hẳn với lời tiên đoán thuở đầu. Ông sống lâu hơn cái mốc người ta từng định cho ông.
Câu chuyện ấy không bảo ta rằng thuật xem mệnh là sai. Nó nói một điều khác, sâu hơn. Lời đoán mô tả đúng cái đà mà một người đang đi, chừng nào người ấy còn là con người cũ. Đến khi người ấy thật sự đổi, thì cái đà cũng đổi theo, và lời đoán cũ không còn bắt kịp con người mới nữa.
天人 Việc của trời và việc của người
Người xưa phương Đông có một cách phân vai rất gọn mà rất sâu. Họ nói: đạo trời thì tự nhiên, đạo người thì do mình.
Có những việc thuộc về trời đất, về cái lẽ tự nhiên, mà con người không cách nào can thiệp. Bốn mùa cứ đến rồi đi. Thân thể có lúc thịnh lúc suy. Thời cuộc có khúc lên khúc xuống, chẳng riêng ai bày đặt ra được. Những việc ấy, người khôn ngoan thì thuận theo, không oán than, không vùng vẫy một cách vô ích.
Nhưng cũng có những việc thuộc hẳn về con người. Thái độ mình chọn trước một biến cố. Cái nết mình giữ hay mình bỏ. Việc mình chịu làm hay mình lười làm mỗi ngày. Những con người mình quyết gần hay quyết tránh. Những việc ấy không phải của trời. Chúng là phần đời mà mỗi người được trao quyền tự cầm lấy.
Cái hay của cách nghĩ này nằm ở chỗ cân bằng. Nó không bắt con người phải gồng lên chống lại cả bầu trời, như thể chỉ cần đủ ý chí là đổi được hết thảy. Một thái độ như thế chỉ dẫn tới kiệt sức và cay đắng, vì có những thứ thật sự nằm ngoài tầm với. Nhưng nó cũng không cho phép con người đổ hết mọi sự cho số, rồi ngồi yên chờ đời an bài. Nó vạch một lằn ranh điềm tĩnh ở giữa. Việc của trời, hãy để cho trời. Việc của mình, đừng buông khỏi tay mình.
Người sống được theo lằn ranh ấy là người vừa khiêm nhường, vừa chủ động. Khiêm nhường đủ để không trách móc khi gặp điều ngoài ý muốn. Chủ động đủ để không bỏ phí cái phần đời mà mình hoàn toàn có thể nắm lấy.
自縛 Khi một lời nói đóng khung cả một đời người
Ta thử mang câu chuyện cũ ấy về soi vào đời sống hôm nay.
Không mấy ai ngày nay còn ngồi cho người ta bấm số suốt cả đời. Nhưng cái cơ chế “bị đoán rồi tin, tin rồi buông” thì chưa hề biến mất. Nó chỉ đổi sang một hình dạng khác. Một lời nhận xét nặng nề của một người lớn từ thuở nhỏ, rằng đứa này chẳng làm nên trò trống gì. Một câu phán vu vơ của ai đó, rằng người tuổi này thì khổ về đường tình duyên. Một con số trong một lần bói toán cho vui, rồi không hiểu sao cứ đeo bám mãi trong đầu. Một lần thất bại sớm, rồi tự mình rút ra một kết luận cay đắng rằng mình vốn không có phần.
Điều đáng sợ không nằm ở bản thân lời nói ấy. Nó nằm ở chỗ người ta tin, rồi vô tình sống đúng theo điều mình tin. Một người đã tin rằng mình không có duyên với việc lớn thì sẽ ngần ngại mỗi khi cơ hội đến gần, sẽ tự rút lui trước cả khi thử, sẽ giải thích mỗi lần lỡ dở bằng đúng cái lời tiên đoán năm nào. Cứ như thế, lời nói tự nó biến thành sự thật, không phải vì nó đúng, mà vì người ta đã thôi không cố nữa.
Đó chính là cái khuôn mà người xưa nói tới. Cái khuôn ấy chưa bao giờ là một bàn tay vô hình từ trên cao ấn xuống. Nó là cái rào mà chính người ta tự dựng lên trong lòng mình, từ một lời nói tình cờ nghe được, rồi ở yên trong cái rào ấy mà ngỡ là số phận.
Người trưởng thành mỏi mệt thời nay mang trong mình nhiều cái khuôn như thế. Có những giấc mơ đã gấp lại từ lâu chỉ vì một câu chê thuở trẻ. Có những bước đi chưa từng dám thử chỉ vì một lời đoán bâng quơ. Câu hỏi đặt ra cho mỗi người không phải là số phận có thật hay không. Câu hỏi thật sự là: trong những cái rào đang vây quanh đời ta lúc này, có bao nhiêu cái là do trời đất dựng lên, và có bao nhiêu cái thật ra là do chính ta đã tin một lời nói rồi tự nhốt mình vào.
易字 Một chữ trong tên gọi của Kinh Dịch
Có một điều ít người để ý, mà tôi vẫn nghĩ là điều sâu xa nhất trong cả pho sách cổ này.
Pho sách mà người xưa dùng để xem thời, đoán vận, soi cát hung, lại được đặt cho một cái tên rất lạ. Chữ Dịch trong Kinh Dịch, nghĩa gốc của nó là biến đổi, là thay chuyển. Cả một bộ sách bàn về mệnh vận, vậy mà người xưa không gọi nó là sách của định mệnh, không gọi nó là sách của những điều đã an bài. Họ gọi nó bằng đúng cái chữ chỉ sự đổi thay.
Đó không phải ngẫu nhiên. Người đặt tên cho pho sách ấy hiểu rằng không có một thế cục nào đứng yên mãi. Mỗi quẻ trong sách đều có thể có hào động, mà hào động nghĩa là một thế đang chuyển sang một thế khác. Trong cái cát đã ngầm có mầm của cái hung, trong cái hung đã ngầm có lối ra của cái cát. Người xưa nhìn đời như một dòng sông đang chảy, chứ không phải một bức tượng đã tạc xong.
Trong những năm ngồi luận quẻ cho người khác, tôi nhận ra rằng người hiểu Dịch và người sợ Dịch khác nhau ở đúng chỗ này. Có người tìm đến với một câu hỏi về công việc, về một mối quan hệ, về một quyết định lớn chưa ngã ngũ. Khi quẻ hiện lên một tượng không thuận, người sợ Dịch sẽ tái mặt, coi đó là một bản án vừa được tuyên. Nhưng người hiểu Dịch thì nhìn vào cũng tượng ấy mà thấy khác. Họ thấy cái đà hiện thời đang bất lợi, và quan trọng hơn, họ thấy cái hào đang động, tức là thấy chỗ mà thế cục có thể xoay. Cùng một quẻ, một người đọc ra dấu chấm hết, một người đọc ra một ngã rẽ. Khác biệt không nằm trong quẻ. Nó nằm trong mắt người đọc quẻ.
Pho sách cổ nhất về mệnh vận, hóa ra, lại mang trong cái tên của nó một lời nhắn ngược với điều người ta vẫn tưởng. Rằng mọi sự đều đang đổi. Và nếu mọi sự đều đang đổi, thì chỗ cho con người dự phần vào vẫn luôn còn đó.
結語 Lời khép
Ta hãy quay lại với hai đứa trẻ chào đời cùng một canh giờ năm xưa.
Hai mươi năm sau buổi sáng ấy, một người ngồi trong công đường, một người đứng giữa thửa ruộng. Người đời nhìn vào, dễ thở dài mà bảo rằng số trời đã định, sinh nhầm chỗ thì đành chịu. Nhưng người cha năm xưa, kẻ đã bỏ ra hai mươi năm để nhìn cho tận, lại không nghĩ đơn giản như vậy. Ông thấy ra rằng tám chữ giờ sinh chỉ mới là hạt giống, còn mảnh đất, dòng nước, bàn tay người vun trồng mới là thứ làm nên cái cây. Và trong những thứ ấy, có thứ con người càng lớn càng cầm được vào tay mình.
Tôi không có một lời hứa nào để trao cho bạn, rằng cứ cố gắng thì cái khuôn nào cũng vỡ. Có những điều thuộc về trời đất, ta học cách thuận theo cho lòng được an. Nhưng tôi tin có một câu đáng để mỗi người tự hỏi mình, vào một lúc nào đó đủ tĩnh lặng.
Những cái rào đang vây quanh đời ta lúc này, ta đã bao giờ thử lay xem cái nào là thật, cái nào chỉ là một lời nói cũ mà ta lỡ tin rồi quên mất rằng mình có thể thôi tin nó chưa? Và nếu có một mảnh đất ta còn được chọn để đứng, thì hôm nay ta đang đứng trên mảnh nào?