Trong những năm ngồi luận quẻ cho người, có một câu tôi được nghe nhiều hơn cả. Người ta hỏi đủ chuyện, tình duyên, công việc, tiền bạc, con cái, nhưng đến gần cuối, gần như ai cũng dừng lại một nhịp rồi hỏi thêm một câu giống nhau: vậy có cách nào cải thiện không, có cách nào đổi vận không.
Mỗi lần như thế, tôi thường lặng đi một lúc trước khi đáp. Không phải vì tôi không biết trả lời. Mà vì tôi biết câu trả lời thật thường không phải là cái người ta đang mong được nghe.
Người ta đến, trong lòng đã mang sẵn một hình dung về hai chữ đổi vận. Họ chờ tôi chỉ cho một cách nào đó, làm một việc gì đó, rồi cái vận đang bế tắc kia sẽ xoay chiều. Và đây chính là chỗ tôi muốn cùng bạn ngồi xuống nhìn cho kỹ hôm nay, bởi vì phần lớn nỗi thất vọng của con người trước chuyện mệnh vận đều bắt đầu từ một ngộ nhận ngay ở chỗ này.
外求 Cái mà người ta tưởng là đổi vận
Hãy thành thật với nhau. Khi nói tới đổi vận, điều đầu tiên hiện lên trong đầu phần đông chúng ta là một thủ thuật nào đó từ bên ngoài. Một vật mang theo người cho hợp. Một việc làm cho đúng cách. Một nơi để đến, một thứ để bày, một cái tên để sửa. Như thể vận của một người là một cỗ máy đang chạy sai, và đâu đó có một cái nút, chỉ cần tìm đúng rồi bấm vào, là mọi thứ chuyển sang chiều thuận.
Cái hình dung ấy hấp dẫn vì nó nhẹ. Nó hứa với ta một sự đổi thay mà không đòi ta phải đổi chính mình. Ta vẫn được là ta của ngày hôm qua, vẫn giữ nguyên những nếp cũ, những cái nóng nảy cũ, những lần buông xuôi cũ, chỉ cần thêm vào một thứ bên ngoài là đời sẽ khác. Có cầu thì ắt có người bán. Nên quanh ta không thiếu những lời hứa hẹn đổi vận, và lời nào nghe cũng xuôi tai.
Nhưng ta thử bình tâm hỏi lại một câu. Nếu đổi cả một đời người lại dễ đến thế, chỉ cần một thủ thuật bên ngoài là xong, thì vì sao quanh ta vẫn đầy những người loay hoay mãi trong cùng một cảnh khổ, năm này qua năm khác, dù họ đã thử không thiếu cách nào. Có khi nào cái khó của họ không nằm ở chỗ chưa tìm ra đúng thủ thuật, mà nằm ở một chỗ khác hẳn, một chỗ mà không thủ thuật bên ngoài nào chạm tới được hay không.
醫者 Người luận mệnh, thật ra, gần với một thầy thuốc
Tôi vẫn nghĩ người làm cái nghề luận mệnh này giống một thầy thuốc hơn là giống một người nắm giữ phép màu.
Thầy thuốc mỗi ngày ngồi đó, gặp đủ loại người mang đủ loại bệnh. Một người thầy thuốc tử tế và có nghề thì xem mạch cho đúng, gọi tên căn bệnh cho rõ, chỉ cho người ta đường ăn ở thuốc thang để mà lần hồi bình phục. Nhưng chính người thầy thuốc giỏi nhất lại là người hiểu rõ hơn ai hết cái giới hạn của mình. Có những bệnh chữa được, có những bệnh chỉ làm cho nhẹ đi, và có những bệnh đã đến chỗ mà tài nào cũng đành. Một thầy thuốc dám nói thẳng với bạn về cái giới hạn ấy thường đáng tin hơn nhiều so với một người vỗ ngực hứa chữa lành được tất thảy.
Người luận mệnh cũng ở vào đúng cái thế ấy. Một quẻ, một lá số, soi cho ta thấy cái thế đang đi của một việc, chỗ nào đang thuận, chỗ nào đang nghẽn, khúc nào nên tiến, khúc nào nên lui. Nó là tấm bản đồ giúp người ta đỡ đi lạc. Nhưng tấm bản đồ không nhấc chân đi thay ai, và người cầm bản đồ cũng không phải là người có quyền vẽ lại cả vùng đất. Cho nên ai nói với bạn rằng họ có thể đổi trắng thay đen cho cả một đời người chỉ bằng vài thao tác, thì tôi mong bạn giữ lại một chút dè dặt. Người hiểu nghề thật thường khiêm tốn hơn thế nhiều.
Nói vậy không phải để bảo rằng mọi sự đã an bài, đành chịu. Hoàn toàn ngược lại. Chính vì có một phần không đổi được, ta mới cần nhìn cho ra cái phần đổi được nằm ở đâu, để dồn sức vào đó thay vì phí hoài vào những thứ vô vọng.
改觀 Vậy rốt cuộc, ta đổi được điều gì
Câu trả lời của người xưa, ngẫm ra, vừa giản dị vừa nghiêm khắc. Cái ta đổi được, trước hết và gần như duy nhất, là nhận thức của chính mình.
Có một câu nói đã thành quen miệng, rằng sự hiểu biết làm đổi số phận. Người ta hay hiểu câu ấy theo nghĩa hẹp, như thể cứ học cao bằng cấp nhiều là đổi đời. Nhưng cái lõi của nó sâu hơn thế. Sự hiểu biết ở đây là cách một người nhìn ra chính mình và nhìn ra hoàn cảnh của mình. Khi cách nhìn ấy đổi, người ta mới bước ra khỏi được cái khốn cảnh mà trước đó cứ ngỡ là định mệnh.
Tôi xin kể một hình ảnh rất đời mà người xưa hay dùng. Có một người tính tình nóng nảy, hễ có chuyện là bùng lên, làm hỏng việc và làm tổn thương người quanh mình. Ai thương người ấy cũng khuyên, rằng bớt nóng đi kẻo sớm muộn lại sinh chuyện. Lời khuyên thì chỉ có một, nhưng người nghe thì hai ngả. Có người nghe lọt vào tai, ngẫm lại, rồi dần dần sửa. Có người gạt đi, cho rằng tính mình trời sinh thế, không đổi được. Và rồi hai con người ấy, từ cùng một lời khuyên, đi về hai số phận khác hẳn nhau. Người chịu nghe thì cái nóng vơi dần, các mối quan hệ lành lại, công việc bớt đổ vỡ. Người không chịu nghe thì cứ lặp lại mãi một vòng, và cái vòng ấy mỗi năm lại siết chặt thêm một chút.
Vậy thì cái gọi là số của hai người kia nằm ở đâu. Nó không nằm ở một thế lực xa xôi nào sắp đặt sẵn. Nó nằm ngay trong cái khoảnh khắc rất nhỏ này: chịu nghe, hay không chịu nghe. Chịu nhìn lại mình, hay quay lưng đi và gọi cái nết của mình là định mệnh. Số phận, hóa ra, phần lớn được viết nên từ vô số những lựa chọn rất nhỏ như thế, lặp đi lặp lại cho tới khi thành một nếp, rồi cái nếp thành ra một đời.
借力 Vì sao mượn sức bên ngoài thường quay lại làm hại
Ở đây có một điều người xưa cảnh báo mà tôi thấy càng nghiệm càng đúng. Những cách đổi vận bằng cách mượn một sức bên ngoài, nếu lạm dụng, thường có ngày quay lại làm hại chính người dùng nó.
Lẽ của nó không khó hiểu. Cái gì được đổi từ bên ngoài mà cái gốc bên trong vẫn nguyên, thì chỉ là một lớp phủ lên trên. Lớp phủ ấy che được một thời, nhưng cái gốc chưa đổi thì sớm muộn vẫn trồi lên. Tệ hơn, càng dựa vào lớp phủ bên ngoài, người ta càng quên mất việc chăm cái gốc, và cái gốc cứ thế yếu dần đi.
Một người mỗi lần thấy bất an lại tìm tới một lời trấn an, một thứ để bám víu cho yên lòng, thì cái cảm giác yên ấy có thật, nhưng chỉ kéo dài được một quãng ngắn. Lần sau bất an quay lại, họ cần một liều mạnh hơn. Cứ thế, cái khả năng tự mình đứng vững trước nỗi bất an, vốn là cái gốc, ngày một teo lại, vì nó không được dùng đến nữa. Đến một lúc, người ấy không còn biết cách nào để yên ngoài việc bám vào một chỗ dựa bên ngoài. Họ đã đổi một nỗi bất an lấy một sự lệ thuộc, mà lệ thuộc thì tự nó là một cái khổ mới.
Cho nên người xưa mới nói, sức mượn từ bên ngoài rốt cuộc vẫn là sức của bên ngoài, và dùng không khéo thì nó phản lại. Cái sức duy nhất ở lại với ta lâu bền, cái sức không ai lấy đi được, là cái sức mọc lên từ chỗ ta tự sửa được mình.
今照 Soi vào người thời nay
Kéo câu chuyện về thời này, tôi thấy cái ngộ nhận xưa chẳng những không mất đi, mà còn được khoác lên những hình hài mới, tinh xảo hơn.
Người ta ngày nay đi tìm những lối tắt để đổi đời nhiều hơn bao giờ hết. Một bí quyết để giàu nhanh. Một mẹo để đổi tính. Một công thức để hạnh phúc. Cái nào nghe cũng gọn gàng, hứa hẹn đổi thay lớn mà chỉ tốn công nhỏ. Và cứ mỗi lần thử một lối tắt thất bại, người ta lại đi tìm một lối tắt khác, trong một vòng quay không có điểm dừng.
Có khi nào cái khó thật sự không nằm ở chỗ ta chưa tìm ra đúng mẹo, mà nằm ở chỗ ta ngại nhìn thẳng vào điều khó nhìn nhất hay không. Đó là cái cách sống, cái nếp nghĩ, cái nết quen đang lặng lẽ giữ ta lại ở đúng chỗ cũ. Nhìn vào đó khó hơn nhiều so với việc thử một mẹo mới, vì nó đòi ta phải thừa nhận rằng cái cần đổi không nằm ở hoàn cảnh, ở người khác, ở thời vận, mà nằm ở chính mình. Mà thừa nhận điều đó thì chạm tự ái, và đụng tới cái phần lười đổi thay vốn có trong mỗi con người.
Tôi không nói điều này để trách ai. Tôi nói vì tôi tin rằng ngày một người dám quay vào nhìn cái gốc ấy, dù có hơi đau, lại chính là ngày vận của họ bắt đầu thật sự chuyển. Không phải chuyển vì có một sức lạ nào can thiệp, mà chuyển vì con người ngồi sau tay lái đã khác đi.
易名 Một góc nhìn từ tên gọi của Kinh Dịch
Có một điều tôi vẫn thấy đáng để nhắc mỗi khi bàn tới chuyện đổi vận. Pho sách cổ nhất mà người xưa dùng để xem thời, đoán việc, lại được đặt cho một cái tên mang đúng nghĩa biến đổi. Chữ Dịch, trong Kinh Dịch, nghĩa gốc của nó là sự thay chuyển, là không có gì đứng yên mãi.
Người đặt tên ấy hiểu rằng không một thế cục nào là đã khóa chặt. Trong cái đang thịnh đã ngầm có mầm của cái suy, trong cái đang bế tắc đã ngầm có lối của cái thông. Nhưng điều đáng nói là Kinh Dịch không dạy người ta đổi cái thế cục bằng cách tác động từ bên ngoài vào nó. Dịch dạy người ta đọc cho ra cái thế đang đi, rồi tự đặt mình vào cho đúng. Quẻ hiện lên khi một người mang việc tới hỏi, soi cho họ thấy cái đà và cái chỗ còn xoay được. Còn xoay hay không, xoay thế nào, vẫn là việc của chính người ấy, bắt đầu từ chỗ họ chịu đổi cách nhìn của mình.
Trong những lần ngồi luận quẻ, tôi để ý một điều. Người hỏi quẻ rồi vịn vào đó mà chờ một sự đổi thay tự đến thì thường thất vọng. Còn người xem quẻ như một tấm gương để soi lại chính mình, để thấy cái nết nào, cái cách nghĩ nào của mình đang góp phần làm nên cái cảnh hiện thời, thì người ấy mới thật sự dùng được quẻ. Bởi cái quẻ soi ra, suy cho cùng, không phải để đổi thay người. Nó chỉ để người tự thấy ra chỗ mình có thể đổi thay.
結語 Lời khép
Tôi không có một phương thuốc nào để trao cho bạn, cũng không dám hứa rằng cứ đổi cách nghĩ thì cảnh nào cũng sẽ xoay. Đời người vẫn có những điều thuộc về trời đất, về thời thế, mà ta phải học cách nhận lấy và thuận theo. Phần ấy, ta khiêm nhường mà đón.
Nhưng có một phần khác, phần thường lớn hơn ta vẫn tưởng, lại nằm trong tầm tay mình. Nó không nằm ở một thủ thuật phải đi tìm, một thứ phải mua, một nơi phải đến. Nó nằm ở cái cách ta nhìn mình, ở việc ta có chịu nghe ra điều cần sửa và có dám sửa hay không.
Vậy nên tôi xin để lại bạn một câu hỏi, thay cho mọi lời chỉ bảo. Cái điều mà lâu nay bạn vẫn gọi là số của mình, là cái vận cứ mãi không đổi của mình, nếu ngồi lại nhìn cho thật thành thật, có bao nhiêu phần trong đó là số trời thật sự, và có bao nhiêu phần thực ra chỉ là một cách nghĩ cũ, một cái nết quen, mà bạn chưa một lần chịu đặt câu hỏi.